लिङ्गपुराणम्

यदा कामानां विषयसंपत्त्या तृप्तिः न विद्यते, तदा यथा घृतं अग्नौ क्षिप्तं तस्य वर्धनमेव भवति, तथैव कामः उपभोगेन निवार्यः न भवति, अपि तु अधिकतरः वर्धते। अतः, विचारयन् मनुष्यः विषयैः संयोगे, तेषां प्राप्तौ, रक्षणे, व्यये च तृप्तिं न प्राप्नोति। पुनः, विचारयन्, दैत्येषु, राक्षसेषु, यक्षेषु, गन्धर्वेषु, सोमलोकादिषु दुःखमेव अस्ति, हे द्विजश्रेष्ठ। एवं प्रजापति, ब्रह्म, प्राकृतिक, मानवलोकादिषु च, हे साधवः, क्षयात्, अधिक्यात्, अन्यैः कारणैः दुःखं जायते। ताः संपत्तयः अपवित्राः, त्याज्याः; धनं च त्याज्यम्। अतः अष्टधा उपभोगः, षोडशधा अवस्थाः च त्याज्याः। हे साधवः, चतुर्विंशतिधा तस्य स्थितिः, पुनः, हे निष्पापाः, द्वात्रिंशतिधा, चत्वारिंशतिधा च तस्य भेदाः। एवं, अष्टचत्वारिंशतिधा, षड्पञ्चाशतिधा, चतुर्षष्टिधा च दुःखानि विवेकिनः पश्यन्ति। पृथिव्यादि षड्विधानि—स्थूलं, आप्यं, अग्निमयं, वातमयं, आकाशीयं, मानसिकं च—क्रमेण विचिन्त्य। अहंकारात्मकं, बुद्धिमयं, प्राकृतिकं च; योगिनां ब्रह्मविदां च न संशयः—सर्वं दुःखमेव। देवगणाधिपतिषु अपि दुःखं द्वितीयं, किन्तु उपस्थितमेव; आदौ, मध्ये, अन्ते, सर्वेषु लोकेषु, सदा। वर्तमानं दुःखं, भविष्यद् दुःखं च, दोषपीडितेषु स्थलेषु दृश्यते, विविधानि दुःखानि च। ये अज्ञाः, किन्तु स्वं बुद्धिमन्तं मन्यन्ते, ते पूर्वदुःखं न विचिन्तयन्ति; भोजनं न सुखं, किन्तु तृष्णा, रोगनिवारणाय। यथा औषधं रोगेषु न सुखाय, तथा शीतं, उष्णं, वातः, वर्षा च, स्वकाले, देहिनः पीडयन्ति। न संशयः, दुःखमेव; अज्ञाः तद् न जानन्ति—even स्वर्गे, हे ऋषिसत्तम, अशुद्ध्याः, क्षयात्, अन्यैः कारणैः। विविधरोगैः, रागद्वेषभयादिभिः पीडितः, यथा वृक्षः छिन्नमूलः भूमौ पतति। तथैव, पुण्यवृक्षस्य क्षये, स्वर्गवासिनः भूमौ पतन्ति, येषां आधारः दुःखकामनायाः, येषां धनं दुःखोपभोगः। ये पतन्ति, तेषां दुःखं तीव्रं, देवेषु अपि स्वर्गात् पतितेषु; नरके दुःखं निश्चितं, तत्र नरकानुभवात्। हे ऋषिसत्तम, वर्णानां दुःखं तद् कर्तव्यापराधात् जायते। यथा मृगः मृत्युभयात् गृहहीनः निद्रां न प्राप्नोति, तथा महान् योगनिष्ठः संसारभयात् निद्रां न प्राप्नोति। कीटेषु, पक्षिषु, वन्यपशुषु, गोषु, गजेषु, अश्वेषु च दुःखं स्पष्टं दृश्यते; अतः, परमं सुखं त्यागिनः एव। एवं, दुःखं दिव्येषु, कल्पपतिषु, स्थानासक्तेषु, मनुषु, अन्येषु च, हे साधवः। देवासुरेषु, परस्परस्पर्धया दुःखमेव; तथा राज्ञः, राक्षसेषु, सर्वत्र त्रिलोक्यां। चतुर्वर्णानां चतुर्विधाः आश्रमाः प्रयत्नाय; किन्तु न आश्रमैः, न देवैः, न यज्ञैः, न सांख्यैः, न व्रतैः। न विविधैः कठोरैः तपोभिः, न विविधैः दानैः, आत्मा प्राप्तुं शक्यते; केवलं विद्वांसः स्वयमेव तं प्राप्नुवन्ति। अतः, सर्वप्रयत्नेन पाशुपतव्रतं आचरितव्यम्; विद्वान् सदा भस्मशय्यां सेवेत, पाशुपतव्रते दृढः। पञ्चतत्त्वज्ञानसम्पन्नः, शिवसारस्मृतः, योगपद्धत्या कर्मबन्धं छित्वा, विद्वान् मोक्षं प्राप्नोति। पञ्चतत्त्वसंयोगेन, विद्वान् दुःखस्य अन्तं प्राप्नोति; यत् पराज्ञानया ज्ञातव्यम्, तत् अपराज्ञानया न ज्ञायते। द्वे ज्ञान्ये ज्ञातव्ये—परं च अपरं; तयोः, हे द्विजश्रेष्ठ, अपरा—ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः, सर्वार्थसाधकवेदः, शिक्षा, कल्पः, व्याकरणम्, निरुक्तम्, छन्दः, ज्योतिषम्—एषा अपरा विद्या। परा—अक्षररूपेण स्थितम्; न दृश्यते, न गृहीते, न वंशः, न लक्षणम्। न नेत्रं, न कर्णं, न हस्तं, न पादं; अजातम्, अव्यक्तम्, हे द्विजश्रेष्ठ, निःशब्दम्। न स्पर्शः, न रूपम्, न रसः, न गन्धः; अक्षरम्, निःआधारम्, नित्यं, सर्वव्यापि, सर्वेश्वरम्। महत्, विस्तीर्णम्, अजम्, चैतन्यमयं, हे द्विजः; निःश्वासम्, निःमनो, निःस्नेहं, निःरक्तम्। अप्रमेयम्, न स्थूलम्, न दीर्घम्, न अधिकम्, न लघु, न सीमितम्, आनन्दमयम्, अव्ययम्। अविरोधम्, अद्वैतम्, अनन्तम्, अतीन्द्रियम्, अनावरणम्, एकरसम्, पराज्ञानम्, अन्यन्न नास्ति। उच्यते परा अपरा इति, वस्तुतः भेदो नास्ति; अहमेव सर्वमिदं जगत्, सर्वं मय्येव स्थितम्। मत्तः उत्पन्नम्, मय्येव स्थितम्, मय्येव लीयते; मम व्यतिरिक्तं किञ्चित् न दृश्यते—मनसा, वाचा, कर्मणा। सर्वं आत्मनि पश्येत्, सत्-असत् च, एकाग्रचित्तः; सर्वं आत्मनि पश्यन्, बहिः न मनः कुर्यात्। दृष्टिं अधः स्थापयित्वा, नाभ्यः द्वादशाङ्गुलं मापयित्वा, हृदयम् विश्वस्य महालयं ज्ञातव्यम्। तस्य हृदयस्य मध्ये, पुण्यरूपमूलात् उत्पन्नं, ज्ञानरूपकाण्डं सहितं पद्मं स्थितम्।