लिङ्गपुराणम्

शिवः कालकूटमिति विषं विश्वकर्मणा कृतकर्मणा स्वीकृत्य, स गह्वरं प्रति गत्वा तत्रैव भवान्या सह सुखेन निषसाद, हे शङ्कर। तत्र मुनयः संयतचित्ताः तं गह्वरवासिनं नीलकण्ठं उमापतिं प्रणम्य स्तुतिं चक्रुः। ते ऊचुः—"भगवन्, त्वया कालकूटाख्यं घोरं विषं पीतं, तस्मात् सर्वं त्वयि प्रतिष्ठितम्, हे वृषध्वज!" तेषां वचः श्रुत्वा, स भगवाञ् नीललोहितः, विश्वात्मा, सानन्दं सानन्दनादीन् प्रति स्मितपूर्वकं प्रवोचत्— "द्विजश्रेष्ठाः, किमस्य विषस्य प्रयोजनम्? अहं वः कथयामि परमं भीषणं विषम्। यः तद् विषं ग्रहीतुं समर्थः, स एव वास्तवतोऽस्ति समर्थः—किं तु एतद् विषम्? कालकूटाख्यं विषं न हि तत्त्वतः विषं, संसार एव विषं कथ्यते। तस्मात् तद् भीषणतमं विषं निग्रहीतुं सर्वयत्नेन प्रयतितव्यम्। संसारः द्विविधः, यथायोग्यं; मूढचेतसां तु स एव अतीव घोरः, अप्रमार्जितश्च। कामरागदोषात् सृष्टिः जायते; ज्ञानात्, हे साधवः, सर्वधर्माधर्मौ तत्रैव प्रतिष्ठेते—न संशयः। विषयानुप्रसङ्गेऽपि, हे द्विजाः, श्रवणमात्रेण शास्त्रं संसारवर्त्मनि बुद्धिमन्तं नूनं बोधयति। तस्मात् विरक्तः पुरुषः, सर्वयत्नेन, यद् दृश्यं श्रुतं च दूषितं तद् त्यजेत्, द्वैधस्वभावत्वादिति कथ्यते। शास्त्रं तु वेदस्य कर्मसम्बन्धि अंशः, हे द्विजाः; तद् ब्रह्मणः शिरस्त्राणं, सारं, मुनिनां कर्मफलम्। काम एव सर्वेषां स्वाभाविकः प्रवृत्तिः दृश्यते, न तु अन्यथा; तस्मात् वेदः तेषां कर्म समादिशति—एवं विद्वांसः कर्मनिष्ठाः भवन्ति। अत्र, समर्थानां धर्मलक्षणं संन्यासः इति कथ्यते; तस्मात् सर्वदेहिनां संसारमूलं अज्ञानं। स्वस्वभावविरुद्धकर्मणः शक्तिः क्षीयते; त्रिविधः पूर्णः च देही, ज्ञानाभावेऽज्ञानबन्धनं प्राप्नोति। पुण्यपापभारात् आत्मा चतुर्विधं प्रतिष्ठां प्राप्नोति—पापिनां नरकगति, पुण्यिनां स्वर्गगति, मिश्रकर्मणां मिश्रगति च। देही तु अङ्कुरज, स्वेदज, अण्डज, गर्भज इति विभागेन ज्ञेयः; कर्मसंस्थः, मूढः, तृप्तिहीनश्च। न तु सुतैः, कर्मभिः, वित्तेन वा मुक्ति प्राप्यते, हे साधवः; न च केवलसंन्यासेन—एतेषां विना अत्र भ्रमति। एवं तु अज्ञानदोषात्, नानाकर्मप्रभावात्, अयं देही षड्भावं प्राप्नोति। गर्भे दुःखानि बहूनि, तद्वत् जन्ममार्गे, पृथिव्यां, बाल्ये, यौवने, वार्धके, मृत्यौ च। पण्डितानां चिन्तनशीलानां, हे द्विजाः, स्त्रीसङ्गादिकरणात् दुःखम्; दुःखिनां दुःखस्य शमनं अपि अन्यदुःखेनैव। कामः विषयभोगेन कदापि न तृप्यति; यथा अग्नौ घृतं प्रक्षिप्तं तदा स तदीयमधिकं वर्धते। अतः विचार्य, विषयसङ्गेन, तेषां प्राप्तौ, रक्षणे, व्यये च, जनानां तृप्तिः नास्ति। विचार्य, असुरेषु, राक्षसेषु, यक्षेषु, गन्धर्वेषु, सोमलोकेषु च दुःखं विद्यते, हे द्विजश्रेष्ठ। तथैव प्रजापति, ब्रह्म, स्वभाविक, मानवलोकेषु, हे साधवः, हान्यधिक्यादिदोषेभ्यः दुःखं जायते। तानि सौभाग्यानि अशुद्धानि, त्याज्यानि; वित्तमपि त्याज्यम्; तस्मात् अष्टविधं भोगं, षोडशविधं च अवस्थां परित्यजेत्। हे साधवः, चतुर्विंशतिधा तस्य स्थितिः, पुनः, हे निष्पापाः, द्वात्रिंशद्विधा, चत्वारिंशद्विधा च। एवं चतुश्चत्वारिंशद्विधं, षट्पञ्चाशद्विधं, च षट्षष्टिधा दुःखानि विवेकिनां ज्ञेयानि। पृथिव्यादीनि—पार्थिवं, आप्यं, तैजसम्, वायवीयं, आकाशीयं, मानसञ्च—क्रमेण विचार्य। अहङ्कारिकं, बुद्धिकं, स्वभाविकं च—यत् योगिनां ब्रह्मविदां च, न संशयः, सर्वं दुःखमेव। देवगणाधिपतिनामपि दुःखं गौणं, किन्तु अस्ति; आदौ, मध्ये, अन्ते, सर्वेषु लोकेषु, सदा। वर्तमानानि दुःखानि, भविष्यन्ति च, दोषदुष्टस्थलेषु यथा जायन्ते, तत्र नानाविधानि दुःखानि। ये मूढाः, स्वात्मानं पण्डितं मन्यन्ते, ते भूतपूर्वदुःखं न चिन्तयन्ति; अन्नं न सुखमित्युच्यते, किन्तु क्षुधारोगनाशनाय। यथा औषधं रोगनाशनं, न तु सुखाय, तथा शीतोष्णवातवृष्ट्यादयः स्वकाले देहिनामुपद्रवाय भवन्ति। न संशयः, दुःखमेव; अज्ञाः तद् न जानन्ति—स्वर्गेऽपि, हे मुनिश्रेष्ठ, अशुद्धिहान्यादिकारणात्। नानारोगैः, रागद्वेषभयादिभिः पीडितः, यथा मूलच्छिन्नः वृक्षः स्वयमेव भूमौ पतति। तथैव, पुण्यवृक्षे क्षीणे, स्वर्गवासिनः भूमौ पतन्ति, येषां दुःखाभिलाषः आधारः, दुःखभोग एव सम्पदः। येऽत्र पतन्ति, तेषां दुःखं तीव्रं, स्वर्गात् देवेष्वपि; नरके दुःखं निश्चितम्, तत्र तादृशानुभवात्। हे मुनिश्रेष्ठ, वर्णिनां च, स्वकर्मानुष्ठानाभावात् दुःखं जायते। यथा मृगः मृत्युभयात् स्वगृहविहीनः निद्रां न लभते, तथैव महातपस्वी ध्याननिष्ठः संसारभयात् निद्रां न प्राप्नोति। कीटपक्षिपशुमृगगजाश्वेषु दुःखं सुस्पष्टं दृश्यते; तस्मात् परित्यागिनः एव परमं सुखं प्राप्नोति।