लिङ्गपुराणम्

अहिंसा, पूर्णशान्तिः, तपश्चैव इति त्रयं प्रवदन्ति मनीषिणः। यः सर्वेषां भूतानां हिताहितयोः स्वात्मवत् आचरति, स एव एषां गुणानां धारकः स्मृतः। एवं पुनः पुनः आचरन्, एषा सम्यग्वृत्तिः करुणा इति स्मृता; यद् यद् वस्तु यथायोग्यं धर्मेण लभ्यते, तद् ग्राह्यं भवति। दातव्यं च पात्रगुणानुसारं, दातुः स्वभावश्च विचार्यः। अतः दानं त्रिविधं प्रवदन्ति—हीनं, मध्यमं, उत्तमं च। करुणया सर्वभूतेषु समविभाजनं मध्यमं दानं स्मृतम्। शास्त्रविहितः धर्मः वर्णाश्रमलक्षणः कर्तव्यः। स धर्मः साधूनां आचरणविरुद्धः न स्यात्, स एव उत्तमः; यः कर्मफलत्यागी, मोहशून्यः, स शिवस्वरूपः इति कथ्यते। सर्वासक्तिविरहितः, यमेन युक्तः, स योगीति निगद्यते। यः तु भीत्या विषयेषु अनासक्तः, विचिन्त्यैव तिष्ठति, स संयमी, अलुब्धः, स्वार्थे परार्थे च सर्वतः याच्यमानः अपि इन्द्रियाणि असत्कर्म न कुर्वन्ति। एष एव शमस्य लक्षणं—न दुःखैः विक्रियते, न च प्रियेषु हृष्यति। हर्षदुःखशोकत्यागः वैराग्यं कथ्यते, क्रियाणां त्यागः संन्यासः। शुभाशुभकर्मणोः परित्यागः संन्यासः उच्यते; अचेतनपरिणामे, अव्यक्ताद्यन्ते, चेतनाचेतनविवेकः एव ज्ञानमिति स्मृतम्। एवं ज्ञानश्रद्धासम्पन्नस्य, हे शंकर, न संशयः—स शान्तिं प्राप्नोति; एष धर्मः, द्विजोत्तम। अधुना सर्वत्र परमेश्वरस्य गूढं शिक्षां वक्ष्यामि। न संशयः, अस्तित्वे भक्तिरेव जायते; तया युक्तः मुच्यते। अयुक्तस्यापि, भक्ते तुष्टो भगवतः परमेश्वरः। स एव सर्वतमसां निग्रहे सन्तुष्टः, ज्ञानोपदेशैः, होमैः, ध्यानयज्ञैः, तपसा, स्वाध्यायेन च। दानं च सर्वस्वाध्यायः, सर्वं अस्तित्वभक्त्यर्थमेव, न संशयः। सहस्रशः चान्द्रायणैः, शतानि प्राजापत्यैः, मासोपवासनानि चान्यैः, हे मुने, भक्तिः सर्वोत्तमा। ये भगवतः पर्वतगुहावासिनः भक्तिं विना, ते स्वार्थसुखहेतोः पतन्ति; भक्तुस्तु भक्त्या मुच्यते। भक्तदर्शनमात्रेण, द्विजश्रेष्ठ, जनाः स्वर्गं चाप्यधिकं लभन्ते। भक्तानां तु एतानि न दुष्कराणि, किमुत ब्रह्मविष्ण्विन्द्रादीनां, अन्येषां च। भक्त्या ऋषयः बलं श्रियम् आप्नुवन्ति; एवं उमां पिनाकिना दृष्ट्वा उक्तम्। पूर्वं कदाचित् वाराणस्यां, भगवान् अविमुक्ते रुद्रात्मना देवीं सौम्यया वाचा सम्बोधयामास। रुद्राणि, रुद्रं च वाराणसीं च लब्ध्वा, केन उपायेन महादेवः वश्यः, पूज्यः, ईश्वररूपेण द्रष्टव्यः? किं तपसा, किं ज्ञानयोगेन वा? इति पृष्टे, भगवान् शंकरः पार्वतीं निरीक्ष्य, चन्द्रार्धलाञ्छनः, पूर्णचन्द्रमुखः स्मितपूर्वकं, हिमालयपत्नी मेनया पूर्वं कथितां कथां स्मरन्, उवाच। शैलस्थायाः महात्मनः देवीः दीर्घकालं तिष्ठन्तीं दृष्ट्वा, हे देवि, एषा पुरी त्वया लब्धा, त्वं पृच्छितुमर्हसि। अस्य स्थानस्य हेतोः माता उक्तवती, यदत्र विस्मृतं, पूर्वं पितामहः अपि पृष्टवान्। यथा त्वं मां ब्रह्मस्वरूपदर्शनाय पृच्छसि, एवं कल्पे ब्रह्मा माम् श्वेतरूपेण, श्वेतवपुषा ददर्श। सद्योजातः श्वेतरूपः, वामदेवः रक्तवर्णः, पितामहः तात्पुरुषं पीतरूपं, अघोरं कृष्णरूपं ददर्श। ईशानः विश्वरूपः, तदा माम् विश्वरूपमित्युक्तवान्। वामदेव, तात्पुरुष, अघोर, सद्योजात, महेश्वर—एवं गायत्र्या त्वया दृष्टः, हे देवदेव महेश्वर। केन उपायेन महादेवः वश्यः, ध्यान्यः, कुत्र वा, हे तेजःस्रोतः? स द्रष्टव्यः, पूज्यश्च; अतः, हे देवि, शंकर, वक्तव्यम्। अहं अवदं—श्रद्धया एव वश्यः, हे पद्मज। लिङ्गे ध्यान्यः, विष्णुना सलिले दृष्टः, पञ्चमुखरूपेण पञ्चभिः शुद्धैः ब्राह्मणैः पूज्यः। त्वया अद्य भक्त्या दृष्टोऽसि, हे अण्डज, जगद्गुरो। स एव मम साक्षात्कारे भक्त्यर्थं ज्ञापितः। भक्त्या, हे देवदेवि, हृदि ईश्वररूपेण माम् अदर्शीत्। अतः श्रद्धया एव वश्यः, द्रष्टव्यश्च, हे पर्वतश्रेष्ठतनये। सदा लिङ्गे पूजनीयः, न संशयः, श्रद्धया ब्राह्मणैः। श्रद्धा एव परमं सूक्ष्मधर्मः; श्रद्धा एव ज्ञानं, होमः, तपश्च। श्रद्धा स्वर्गः, मोक्षश्च; अहं श्रद्धया सदा द्रश्ये। कथं ब्रह्मा सद्योजातं, महेश्वरं, वामदेवं, महात्मानं, पुरातनं पुरुषोत्तमं ददर्श? अघोरं च ईशानं च, सम्यक् कथय; एकोनत्रिंशः कल्पः श्वेतलोहिताख्यः ज्ञेयः। तत्र ब्रह्मा परमध्यानं कुर्वन्, तदा कुमारः श्वेतलोहितः केशशेखरशोभितः उत्पन्नः। तं दिव्यं पुरुषं दृष्ट्वा, चतुर्मुखः ब्रह्मा हृदि महात्मानं ब्रह्मरूपं भगवन्तं स्थापयामास। ततः सद्योजातध्यानपरः ब्रह्मा योगेन परं तत्वं ज्ञात्वा, देवं, ईश्वरं, पूजयामास।