लिङ्गपुराणम्

गृहस्थः स्वकर्मसिद्ध्या पुण्यात्मा स्मृतः, वने तपसि निष्णातः वानप्रस्थः पुण्यात्मा इति कीर्त्यते। यः संयमाय यतते यतिः, स योगसिद्ध्या पुण्यात्मा स्मर्यते। एवं आश्रमधर्मपालनात् पुण्यात्मानः स्मर्यन्ते। गृहस्थः, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थः, यतिश्च—एतेषु धर्माधर्मयोः प्रवृत्तिः क्रियायाः आश्रयेणोक्ताः। कुशलं कर्म धर्मः, अकुशलं कर्म अधर्मः इति स्मृतम्; लोकसंरक्षणार्थं धर्म इति महावचनं प्रकीर्तितम्। यत्र संरक्षणं महत्त्वं च न दृश्यते, तत्र अधर्मः इति कथ्यते; धर्मः तु इच्छितसाधनाय आचार्यैः उपदिष्टः। अधर्मः अपि, यः अनिष्टफलदः, आचार्यैः उपदिश्यते; ते वृद्धाः लोभशून्याः, स्थिरचित्ताः, आत्मसंयताः, अनृतनिषेधिनः च। ये आचार्याः ऋजवः, विनीताः, सत्यम् आचरन्ति; स्वयम् आचरन्तः, अन्यान् अपि धर्मे स्थापयन्ति। शास्त्रार्थग्रहणात् सः आचार्यः इति कथ्यते; श्रवणात् श्रौतं, स्मरणात् स्मार्तं इति विज्ञेयम्। यज्ञः वेदाधारितः श्रौतः, वर्णाश्रमाधारितः स्मार्तः; यः यथायोग्यमर्थं पश्यन्, पृष्टः न निगृह्णाति—यथा दृष्टं वदति, तथा अत्र लिङ्गे सत्यं कीर्त्यते; एवं ब्रह्मचर्यं, मौनं, उपवासश्च। अहिंसा, शमः, तपश्चोक्तम्; यः सर्वेषां भूतानां हिताहितं स्वात्मवत् आचरति—सः पुनः पुनः एवं आचरन्, सर्वं व्यवहारं दयारूपं स्मर्यते। यद् युक्तं धर्मतः प्राप्यते, तत्र दानं पात्रानुसारं दातव्यं, दातारः स्वभावः अपि विचार्यः। दानं तु त्रिविधं—हीनं, श्रेष्ठं, मध्यमं च। दया हेतोः सर्वभूतेषु वितरणं मध्यमं दानम्; शास्त्रस्मृत्युक्तः धर्मः वर्णाश्रमलक्षणः। धर्मः, यः साधुचरित्रविरुद्धः न स्यात्, स एव श्रेष्ठः; यः कर्मफलत्यागी, मोहशून्यः, स शिवस्वभावः इति कथ्यते। यः सर्वासक्तिविरक्तः, नियमपरायणः, स योगी इति स्मृतः; यः भयात् विषयेषु अनासक्तः सन्, युक्त्या विचिन्त्य तिष्ठति—स लोभशून्यः, आत्मसंयतश्च, सर्वतोऽपि याच्यमानः, स्वार्थे परार्थे वा, यस्येन्द्रियाणि अनृतं न कुर्वन्ति, एष एव शमस्य लक्षणम्। अप्रियैः न च्यवते, प्रियेषु न प्रमुद्यते। हर्षदुःखशोकत्यागः वैराग्यम्; कृताकृतकर्मणोः परित्यागः संन्यासः इति कथ्यते। शुभाशुभकर्मणोः त्यागः संन्यासः; अस्य जडपरिणामे, अव्यक्तात् निष्कलायाः अन्ते—चेतनाचेतनयोः भेदविज्ञानं ज्ञानमिति। एवं ज्ञानश्रद्धासम्पन्नस्य, हे शंकर, शान्तिप्राप्तौ न संशयः; एष धर्मः, द्विजोत्तम। अद्य तु परं गुह्यं वक्ष्यामि, यत् सर्वत्र परमेश्वरसम्बन्धि। निःसंशयं, सत्स्वभावे भक्तिः जायते; तया युक्तः मुच्यते। अपात्रेष्वपि, भगवत्प्रसादः, परमेश्वरः भक्ते तुष्टः। स तु तुष्टः, सर्वान्धकारनिग्रहेण; ज्ञानोपदेशः, होमः, ध्यानं, यज्ञः, तपः, स्वाध्यायश्च—दानं, सर्वस्वाध्यायश्च, निःसंशयं, सत्स्वभावभक्त्यर्थम् एव; सहस्रशः चान्द्रायणैः, शतशः प्राजापत्यैः च— अन्यैः मासोपवासैः अपि, मुनिश्रेष्ठ, भक्तिः परा। ये भगवतः, गिरिगुहावासिनः, भक्तिं विना, स्वार्थाय पतन्ति; भक्तस्तु भक्त्या मुच्यते। भक्तदर्शनमात्रेण, द्विज, जनाः स्वर्गं चाप्यधिकं प्राप्नुवन्ति। भक्तानां तु एतेषां किमपि न दुष्करं; किं पुनः ब्रह्मणः, विष्णोः, इन्द्रस्य चान्येषां च। भक्त्या एव मुनयः बलं श्रियम् च प्राप्नुवन्ति; तथा उमा पिनाकिने दृष्ट्वा उक्तम्। पूर्वं, द्विज, काश्यां देवो देवीं मधुरया गिरा उवाच; रुद्रः, परमात्मा, अविमुक्ते स्थितः। "हे रुद्राणि, रुद्रं च काश्यां च प्राप्य, केन प्रकारेण महादेवः वशः, पूज्यः, ईश्वरः च दृश्यते?" "किं तपसा, ज्ञानेन, योगेन वा अत्र? कथय, प्रभो," इति श्रुत्वा परां पश्यन् पार्वतीं। सः, शशिशेखरः, पूर्णचन्द्राननः, स्मितपूर्वकं, हिमगिरिसुताया मेनायाः कदाचित् उक्तां कथां स्मरन्। "शैलस्थायाः महात्मनः देवीः दीर्घकालं दृष्ट्वा, त्वं एषां रम्यां पुरीं प्राप्य, पृच्छितुमर्हसि। स्थानहेतोः मातरि उक्तं, अत्र विस्मृतं, हे लीलावति; पूर्वं अपि पितामहः पृष्टवान्, प्रश्नानां श्रेष्ठः सन्। यथा त्वं मां अद्य ब्रह्मस्वरूपदर्शनाय पृच्छसि, हे विशुद्धे, कल्पे ब्रह्मा माम् श्वेतवर्णं, श्वेतरूपं च दृष्टवान्। सद्योजातः श्वेतवर्णः, वामदेवः रक्तवर्णः, पितामहः तद्पुरुषं पीतवर्णं, अघोरं प्रभुं कृष्णवर्णं च दृष्टवान्। ईशानः विश्वरूप इति माम् उक्तवान्। वामदेवः, तद्पुरुषः, अघोरः, सद्योजातः, महेश्वरः—गायत्र्या त्वया मया दृष्टः, देवदेव, महेश्वर। केन प्रकारेण महादेवः वश्यः, ध्यान्यः, कुत्र, तेजोमये?" इति। सः, "द्रष्टव्यः, पूज्यश्च," इति देवीं प्रति उक्त्वा, "श्रद्धया एव वश्यः," इति प्रोवाच कमलजन्मने।