लिङ्गपुराणम्

एवं एकदा देवीवर्या भगवतीं प्रति भगवान् शिवः महात्मा उपदेशं कर्तुं प्रवृत्तः। ब्रह्मचरिणां, गृहेषु स्थातृणां, यतिनां च, क्रमशः न्यासविधिं प्रवृत्तिं च तस्य तस्य आश्रमस्य अनुसारं सम्यक् प्रतिपादयामास। ब्रह्मचरिणां सृष्टिन्यासः, गृहीणां नित्यं स्थितिन्यासः, यतिनां तु संहारन्यासः—एवमेव सिद्धिः अन्यथा न भवति। तत्र त्रिविधः न्यासः—अङ्गन्यासः, करन्यासः, देहन्यासः इति—उपदिष्टः। शिवः देवीं सम्बोध्य उक्तवान्—“त्रिविधं न्यासविभागं, सृष्ट्यादिकं, ते विस्तरेण कथयामि। प्रथमं करन्यासः, ततः देहन्यासः कर्तव्यः। अनन्तरं, अक्षराणां क्रमानुसारं, शिरः पादान्तं यावत्, अङ्गन्यासः विधिना कर्तव्यः; एषः सृष्टिन्यासः इति कथ्यते। पादात् शिरः पर्यन्तं संहारन्यासः; हृदि, मुखे, कण्ठे च स्थितिन्यासः इति प्रसिद्धः। ब्रह्मचरिणां, गृहीणां, यतिनां च, शुभे, मन्त्रेण शिरः स्पृष्ट्वा, ततः सर्वाङ्गं स्पृश्येत्—एषः देहन्यासः सर्वेषां समानः। दक्षिणाङ्गुष्ठात् वामाङ्गुष्ठपर्यन्तं आरभ्य न्यासः कर्तव्यः। एवं सृष्टिन्यासः; विपर्ययेण संहारन्यासः। अङ्गुष्ठात् कनिष्ठपर्यन्तं, उभयपाण्योः न्यासः विधिना कर्तव्यः। एषः अङ्गन्यासः गृहीणां विशेषतः फलप्रदः। करन्यासं कृत्वा, तदनन्तरं देहन्यासः कर्तव्यः। पश्चात् अङ्गन्यासः सामान्यक्रमेण, ओंकारं सर्वाङ्गेषु न्यस्येत्। ततो, दशपर्ण्याः क्रमशः, उभयपाण्यः, पादप्रक्षालनं, मुखशुद्धिं, शुद्धचित्तत्वं च विधाय, पूर्वदिशां वा उत्तरदिशां वा अभिमुख्य न्यासविधिं आरभेत्। ऋषिं, छन्दः, देवतां, बीजं च स्मृत्वा, शक्तिं, परात्मानं, गुरुं च चिन्तयेत्। मन्त्रेण हस्तौ मर्दयित्वा, प्रणवं उभयपाण्यः न्यस्येत्। सर्वेषु अङ्गुलिषु, मूलसन्धिषु, अग्रसन्धिषु, मध्यसन्धिषु च, बीजानि बिन्दुसंयुक्तानि न्यस्येत्। त्रिविधसृष्ट्यादिकं क्रमशः, यथाश्रमं, उभयपाण्यः, पादतलात् शिरःपर्यन्तं न्यासः कर्तव्यः। मन्त्रेण शरीरे स्पृष्ट्वा, प्रणवेण आवृत्य, शिरसि, मुखे, कण्ठे, हृदि, गुह्ये च न्यासः कर्तव्यः। पादयोः, गुह्ये, हृदि, कण्ठे, मुखमध्यस्थले, शिरसि च प्रणवं चान्यानि न्यस्येत्। हृदि, गुह्ये, पादयोः, शिरसि, वाचि, कण्ठे च, त्रिविधविभागानुसारं न्यासः कर्तव्यः। एवं अङ्गन्यासं कृत्वा, पूर्वादि दिशां यावत्, ऊर्ध्वं पर्यन्तं, ‘न’ आदि अक्षरानां क्रमशः मुखानि स्थापयेत्। पश्चात् षडङ्गानि, सुन्दराणि, स्वस्थानानि, ‘नमः’, ‘स्वाहा’, ‘वषट्’, ‘हूं’, ‘वौषट्’, ‘फट्’ इत्यादि अक्षरैः सह न्यस्येत्। प्रणवः हृदयम्, ‘न’ शिरः, ‘म’ शिखा, ‘शि’ केशपाशः, ‘क’ कवचम्, ‘अ’ नेत्रम्, ‘य’ अस्त्रम्—एवं न्यासं कृत्वा, दिशाः मोदयेत्। गणेशः, मातरः, दुर्गा, क्षेत्रज्ञः, दिशादेवताः च—दक्षिणपूर्वादिके चतुर्दिक्, क्रमशः, कोणे कोणे स्थापयेत्। अङ्गुष्ठतर्जनीसमीपे शुभं मुखं स्थापयेत्; ‘पालय’ इति उक्त्वा, पृथक् पृथक् नमस्कारं कुर्यात्। कण्ठमध्यस्थले, अङ्गुष्ठे, तर्जन्यादिषु च, अङ्गुष्ठेन करन्यासं कर्तुम् विद्वान्। एषः न्यासः सर्वपापं नाशयति, शुभः, सर्वसिद्धिप्रदः, पुण्यदः, सर्वरक्षाप्रदः, पुनः शुभः। मन्त्रन्यासे कृतः, भग्यशाली, शंकरतुल्यः भवति; पूर्वजन्मकृतं पापं तत्क्षणात् नश्यति। एवं न्यासं कृत्वा, बुद्धिमान्, शुद्धशरीरः, दृढव्रतधारी, गुरुकृपां प्राप्य, पञ्चाक्षरं मन्त्रं जपेत्। तदनन्तरं, शुभे, मन्त्रसमूहं विस्तरेण कथयामि; यस्य विना नित्यकर्म निष्फलं, तस्य सहितं फलप्रदं भवति। मन्त्रः आज्ञारहितः, विधिहीनः, श्रद्धाहीनः, भावहीनः, उपदेशरहितः, हविरहितः, नित्यजपः च—निष्फलः। मन्त्रः आज्ञया, विधिना, श्रद्धया, सुभावेन, हविर्युक्तः—सर्वथा सिद्धिप्रदः। गुरुं ब्राह्मणं, मन्त्रतत्त्वज्ञं, अर्थज्ञं, गुणसम्पन्नं, ध्यानयोगनिष्ठं, उपसंगम्य, शुद्धहृदयेन, वचसा, मनसा, कायेन, वित्तेन च, यत्नेन तं प्रीयेत्। शिष्यः गुरुम् यत्नेन पूजयेत्, गजं, अश्वं, रथं, रत्नं, क्षेत्रं, गृहं च समर्पयेत्। भूषणानि, वस्त्राणि, धान्यजातानि च, भक्त्या गुरवे दद्यात्, यदि समर्थः। वित्ते कपटं न कुर्यात्, स्वसिद्ध्यर्थे; पश्चात्, देवी, आत्मानं वित्तं च समर्पयेत्। एवं यथाशक्ति, कपटरहितं, सम्यक् पूजयित्वा, गुरोः मन्त्रं ज्ञानं च क्रमशः प्राप्नुयात्। संतुष्टो गुरुश्च, वर्षं पूजितः, शिष्यं सावधानं, विनीतं, उपवासीं, शुद्धं च दृष्ट्वा, स्नानं कृत्वा, ब्राह्मणान् पूजयित्वा, सागरतीरे, नदीतीरे, गोशाले, देवालये वा, शुद्धस्थले, गृहे वा, शुभकाले, तिथौ, नक्षत्रे, योगे वा, सर्वदा दोषरहिते, तं मन्त्रदीक्षां विधिना दद्यात्। एवं भगवता शिवेन देवीं प्रति न्यासविधिः, मन्त्रदीक्षा, गुरुपूजाविधानं च श्रद्धया, क्रमशः, विशुद्धं, फलप्रदं, उपदिष्टम्।