लिङ्गपुराणम्

मम प्रणवे 'अ', 'आ', 'म' इत्येतानि स्वराणि प्रतिष्ठितानि सन्ति; 'उ', 'म', 'अ' च तत्र क्रमेण व्यवस्थितानि। तव प्रणवः परः त्रिवृत्तः दीर्घश्च विज्ञेयः। ओंकारस्य ऋषिः ब्रह्मा, तस्य रूपं श्वेतमिति प्रसिद्धम्। छन्दः गायत्र्येव, परमात्मा देवता; प्रथमोऽथ चतुर्थश्च उदात्तौ, द्वितीयोऽपि तथैव। पञ्चमः स्वरितः, मध्यः निषध इति कथ्यते; 'न' वर्णः पीतः, तस्य स्थानं पूर्वाभिमुखं स्मृतम्। इन्द्रः तत्र देवता, गायत्री छन्दः, गौतमः ऋषिः; 'म' वर्णः कृष्णः, तस्य स्थानं दक्षिणे। अनुष्टुप् छन्दः, अत्रिः ऋषिः, रुद्रः देवता; 'शि' वर्णः धूम्रवर्णः, तस्य स्थानं पश्चिमे। विश्वामित्रः ऋषिः, त्रिष्टुप् छन्दः, विष्णुः देवता; 'व' वर्णः सुवर्णवर्णः, तस्य स्थानं उत्तराभिमुखम्। ब्रह्मा देवता, बृहती छन्दः, अङ्गिराः ऋषिः; 'य' वर्णः रक्तवर्णः, तस्य स्थानं ऊर्ध्वं विराट् इति। ऋषिः छन्दः, भरद्वाजः ऋषिः, स्कन्दः देवता; तस्य न्यासं सर्वसिद्धिप्रदं शुभं च कथयामि। त्रिविधोऽयं न्यासः सर्वपापहरः; सृष्टिस्थितिलयभेदेन त्रिधा स्मृतः। ब्रह्मचारिणां, गार्हस्थ्यानां, यतिनां च क्रमशः सृष्टिः, स्थितिः, लयः न्यासः कार्यः; ब्रह्मचारिणां सृष्टिः, गार्हस्थ्यानां सदा स्थितिः। यतिनां लयः न्यासः, अन्यथा सिद्धिः न स्यात्। अङ्गन्यासः, करन्यासः, देहन्यासः इति त्रिविधः। सुन्दरानने! सृष्टिप्रभृतिं त्रिविधं विभागं ते वर्णयामि। आदौ करन्यासः, ततः देहन्यासः कार्यः। अनन्तरं वर्णानां समुचितक्रमेण शिरःप्रभृतिभ्यः पादान्तं यावदङ्गन्यासः कार्यः; एष सृष्टिन्यासः इति कथ्यते। पादादारभ्य शिरःपर्यन्तं लयः, हृदयमुखकण्ठेषु न्यासः स्थितिः इति कथ्यते। ब्रह्मचारिणां, गार्हस्थ्यानां, यतिनां च, शुभे! शिरःस्पर्शनानन्तरं मन्त्रेण सर्वाङ्गस्पर्शनं कार्यम्। एष सर्वेषां समः देहन्यासः, दक्षिणाङ्गुष्ठादारभ्य वामाङ्गुष्ठपर्यन्तम्। एवं स्थापितं सृष्टिः, विपरीतम् लयः। अङ्गुष्ठात् कनिष्ठापर्यन्तं, उभयपाण्योः न्यासः कार्यः। देवि! अङ्गन्यासः गार्हस्थ्यानां विशेषतः फलप्रदः; आदौ करन्यासं कृत्वा, पश्चाद् देहन्यासः कार्यः। अनन्तरं अङ्गन्यासः; एष सामान्यविधिः। ओंकारं संनिवेश्य सर्वाङ्गेषु न्यासः कार्यः। ततः, उभयपाण्योः, दशाङ्गुल्यां क्रमेण—पादप्रक्षालनं, मुखमार्जनं, शौचं च कृत्वा, एकाग्रचित्तः पूर्वोत्तराभिमुखः स्यात्। ऋषिं, छन्दः, देवतां, बीजं च स्मृत्वा, शक्तिं, परमात्मानं, गुरुम् अपि चिन्तयित्वा, मन्त्रेण हस्तस्पर्शनं कृत्वा, प्रणवं पाणिपृष्ठयोः स्थापयेत्। सर्वाङ्गुलीनां मूलमध्ये च शिरस्सन्धिषु, पञ्चमध्यमसन्धिषु च बीजानि बिन्दुसहितानि स्थापयेत्। त्रिविधोत्पत्त्यादिव्यवस्थया, यथाक्रमेण, यथाश्रमं, उभयपाणिभ्यां पादतश्च शिरःपर्यन्तं न्यासः कार्यः। मन्त्रेण देहस्पर्शनं कृत्वा, प्रणवेण संनिवेश्य, शिरः, मुख, कण्ठ, हृदय, गुह्येषु न्यासः कार्यः। पादयोः, गुह्ये, हृदि, कण्ठे, मुखमध्यस्थले, शिरसि च प्रणवं चान्यांश्च स्थापयेत्। हृदि, गुह्ये, पादयोः, शिरसि, वाचि, कण्ठे च, त्रिविधभेदेन प्रणवं चान्यांश्च न्यस्येत्। एवं कृत्वा अङ्गन्यासं, मुखानि पूर्वाद्युत्तरं यावत्, 'न' आदिभिः वर्णैः क्रमशः स्थापयेत्। ततः षडङ्गानि, 'नमः', 'स्वाहा', 'वषट्', 'हूं', 'वौषट्', 'फट्' इति मन्त्रैः, सम्यक् स्थानेषु स्थापयेत्। प्रणवः हृदयम्, 'न' शिरः, 'म' शिखा, 'शि' केशः, 'क' कवचम्। 'अ' नेत्रम्, 'य' अस्त्रं; एवं अङ्गन्यासं कृत्वा, दिशो बन्धयेत्। गणेशं, मातृगणान्, दुर्गां, क्षेत्रज्ञं, दिशां देवतान् च, आग्नेयादिकोनादारभ्य, चतुर्दिशं क्रमशः स्थापयेत्। अङ्गुष्ठतर्जनीपृष्ठयोः शुभं मुखं स्थापयित्वा, 'पाहि' इति उच्चार्य, पृथक् पृथक् नमस्कुर्यात्। कण्ठमध्य, अङ्गुष्ठे, तर्जनीपृष्ठे चान्येषु च, अङ्गुष्ठेन हस्तन्यासं पण्डितः कुर्यात्। एवं न्यासः वर्णितः, यः सर्वपापहरः, शुभः, सर्वसिद्धिप्रदः, पुण्यदः, सर्वरक्षाप्रदः, पुनः शुभः। मन्त्रन्यासकाले, भगवति! शङ्करसमो भवति; पूर्वजन्मकृतं पापमपि तदा नश्यति। एवं न्यासं कृत्वा, शुद्धदेहः, दृढव्रतः, गुरुप्रसादलब्ध्वा पञ्चाक्षरं मन्त्रं जपेत्। अनन्तरं, शुभे! मन्त्रसमूहं ते कथयिष्यामि, यस्य विना नित्यकर्म निष्फलम्, तेन सह सुफलम्। आज्ञाविहीनं, कृत्यवर्जितं, श्रद्धारहितं, निष्कपटं, उपदेशरहितं, हविर्हीनं, सदा जप्यं मन्त्रं निष्फलम् इति।