लिङ्गपुराणम्

यदा भगवतः प्रसादः सम्पद्यते, तदा परं वैराग्यं सम्प्राप्य शुद्धा मोक्षः जायते। अथवा कृपया वा लीलया वा, स एव महान् मुनिः स्वेच्छया तिष्ठति। यः तु सर्वथा निरनुकूलः प्रवर्तते, स अपि एवं सुखं प्राप्नोति; कदाचित् पृथिवीं परित्यज्य, दिव्यतेजसा सह आकाशे क्रीडति। कदाचित् सः वेदान् संक्षेपेण सूक्ष्मार्थैः उच्चरति; तदर्थेन सह काव्यानि अपि निर्मिमीत। कदाचित् गद्यपदानि सहस्रशः रचयति; पशुपक्षिसंघानां शब्दज्ञानं अपि सः प्राप्नोति। ब्रह्मादिभ्यः स्थावरान्तान् यावत्, सर्वाणि तस्मै अमलकीफलवत् हस्ते प्रकाशन्ते; कोऽत्र विस्तरेण वचनस्य प्रयोजनम्, सहस्रशः तादृशज्ञानानां सति। हे मुनिश्रेष्ठ, तस्मिन् महति मुने केवलं अभ्यासेन शुद्धं स्थिरं च ज्ञानं उदेति। योगविद् सर्वरूपाणि तेजांसि, सर्ववस्तूनि, अनन्तानि दिव्यानि रूपाणि, सहस्रशः विमानानि च पश्यति। सः ब्रह्माणं विष्णुं इन्द्रं यमं अग्निं वरुणं च, ग्रहान् नक्षत्राणि लोकानां सहस्राणि च पश्यति। ध्याननिष्ठः सः अधःस्थितान् अपि जनान् पश्यति; आत्मज्ञानदीपेन च धैर्येण तान् अवलोकयति। यदा भवभावनापात्रं कृपामृतपूर्णं भवति, तमः नष्टं कृत्वा, आत्मनि अन्तर्गतं भगवन्तं सः पश्यति। तस्य कृपया धर्मः ऐश्वर्यं ज्ञानं वैराग्यं मोक्षः च जायन्ते; अत्रान्यद् किं वदामः? दशसहस्रवर्षेष्वपि सम्पूर्णं वर्णयितुं न शक्यते; अतः, हे मुनिश्रेष्ठ, पाशुपतयोगे स्थिरः भवेत्। द्विजोत्तम, धर्मिष्ठेषु, दमेषु, शास्त्रज्ञेषु, साधुषु, आचार्येषु, शिवस्वभावेषु च—दया, तपः, त्यागः, वैराग्यं, प्रज्ञा, आत्मवशता, एवमेतानि गुणानि यत्र सन्ति, तेषु महेश्वरः तुष्यति। दानशीलः दमः सत्यं अलोभः योगयुक्तः वेदवित् स्मृतिविद् च—यस्य कर्मणि वेदस्मृतिसम्मतानि, तस्मिन् महेश्वरः तुष्टः भवति; एषा ब्रह्मणः वाणी प्रतिष्ठिता, च तस्य अन्ते तद्रूपं प्राप्नुवन्ति। ब्रह्मसाक्षात्कारः सिध्यति; अतः, दशगुणैः अष्टाङ्गैः च युक्ताः पुरुषाः तेन सह संगच्छन्ति, इति साधवः वदन्ति। ते न क्रुद्धाः, न हृष्टाः; आत्मवशाः एव स्मृताः, सामान्यविशेषविषयेष्वपि। ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः संयुक्ताः सन्ति, अतः द्विजाः इति कथ्यन्ते; वर्णाश्रमधर्मनिष्ठस्य स्वर्गादिसुखदातृत्त्वम् अस्ति। वेदस्मृतिविद्या-ज्ञानतः धर्मज्ञः इति कथ्यते; शुश्रूषायाः सिद्ध्या शिष्यः आचार्ये भक्तः भवति। गृहस्थः कर्मसिद्ध्या धर्मिष्ठः उच्यते; वने तपःसिद्ध्या वानप्रस्थः धर्मिष्ठः स्मृतः। संयमाय यतमानः यती योगसिद्ध्या धर्मिष्ठः इति कीर्त्यते; एवं आश्रमधर्मसिद्ध्या साधवः स्मर्यन्ते। गृहस्थः, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थः, यती—एतेषु धर्माधर्मौ उच्येते; द्वे अपि क्रियायाम् आश्रिते। कौशलं अकौशलं च धर्माधर्मौ स्मृतौ; पालनाय महावचनं धर्म इति निगद्यते। यत्र पालनं महत्त्वं च नास्ति, तत्र अधर्मः इति कथ्यते; अत्र धर्मः आचार्यैः कामप्राप्त्युपायः इति उपदिष्टः। अधर्मः, दुःफलदः, अपि आचार्यैः उपदिश्यते; वृद्धाः न लोभिनः न च चपलाः, आत्मनिग्रहसम्पन्नाः, अनृतवर्जिताः। ते आचार्याः ऋजवः शिष्टाः सत्यव्रताः च; स्वयमेव आचरन्तः, अन्यान् अपि आचारे प्रतिष्ठापयन्ति। शास्त्रार्थसंग्रहेण आचार्यः इति कथ्यते; श्रुतं श्रौतं, स्मृतं स्मार्तं इति ज्ञेयम्। वेदाधारितं यज्ञः श्रौतः; वर्णाश्रमाधारितः स्मार्तः; यः यथायुक्तार्थं दृष्ट्वा पृष्टः न निहन्ति—सः आचार्यः। यथा दृष्टं यथा भाष्यते, तथैव लिङ्गे सत्यं कीर्त्यते; एवम् ब्रह्मचर्यं मौनं उपवासः च। अहिंसा, सम्यग् शमः, तपश्च इति निगद्यते; यः सर्वभूतानां हिताहितं स्वात्मवत् आचरति— यः पुनः पुनः एवं आचरति, सः सर्वाचारः दया इति स्मृतः। यद् यद् वस्तु न्यायेन यथाक्रमं लभ्यते, तत्र दानं पात्रगुणानुसारं देयं; दातुः स्वभावः अपि विचार्यः। तस्मात् दानं त्रिविधं—हीनं, श्रेष्ठं, मध्यमं इति। दयया सर्वभूतैः सह भागः मध्यमः; शास्त्रस्मृतिसंहितः धर्मः वर्णाश्रमलक्षणः। स धर्मः यः साध्वाचारविरुद्धः न भवति, सः साधु इति कथ्यते; यः कर्मफलत्यागी, मोहमुक्तः, सः शिवस्वभावः इति उच्यते। सर्वासक्तिविरहितः यः यमयुक्तः, सः योगी इति कथ्यते; यः तु भयात् विषयेषु अनासक्तः, विचार्य एव— यः अलोभः, आत्मवशः, सर्वतः याच्यमानः अपि, स्वार्थे परार्थे वा, यस्य इन्द्रियाणि—न कुर्वन्ति मिथ्या, एषः शमस्य लक्षणम्। अप्रियेषु न विक्रियते, प्रियेषु न हृष्यति। हर्षदुःखशोकत्यागः वैराग्यं कथ्यते; कृताकृतकर्मणोः परित्यागः संन्यासः।