लिङ्गपुराणम्

संसारचक्रस्य प्रत्यक्षं ज्ञानं, गुणानां चित्तधर्माः, छेदनं, ताडनं, बन्धनं, परिवर्तनं च संसारस्य प्रवृत्तौ दृश्यन्ते। सर्वभूतानां शमः, मृत्युकालविजयश्च, एषा परमप्राजापत्यशक्तिरित्युच्यते, या अहङ्कारात्सम्भूता। अहेतुकं जगत्सृष्टिं, तस्य च कृपां, लयं, ऐश्वर्यं, प्रवृत्तिं च जगतः सृष्ट्यादिकं पश्यन्ति। एषा व्यक्तविशिष्टता, पृथक्सृष्टिश्च, संसारचक्रे करणं च, परमा ब्रह्मशक्तिरिति कथ्यते। एवं सत्त्वमुक्तं, प्रधानं वैष्णवं पदं; तस्य गुणा ब्रह्मणा ज्ञेया, न तु अन्यैः। सा परमा शैवशक्तिः सती, विष्णुना न विज्ञायते; कः शुद्धानन्तगुणान् शिवस्वभावस्य वेदितुं शक्नोति? एतानि सम्पदः, विघ्नाश्च, उद्भवोत्तरं यत्नेन निग्रहीतव्याः, परवैराग्येन। ज्ञात्वा न वस्तुषु न चापदः काचित् परममाहात्म्यं, सर्वं समुत्सृज्य उदासीनः स वैराग्यवान् कथ्यते। रागरहितत्वं पुरुषे गुणवैराग्यं स्मृतम्; केवलं वैराग्येन सम्पदः विघ्नाश्च त्याज्याः। सर्वे विघ्नाः, ब्रह्मलोकपर्यन्ताः अपि, परित्याज्याः; सर्वं संयम्य, सर्वं त्यक्त्वा, महेश्वरः तुष्यति। यदा प्रभुः तुष्यति, तदा शुद्धा मुक्तिरुत्पद्यते, परवैराग्येन; वा कृपया, लीलया वा, मुनिः स्थितिं करोति। यश्च संयमं विना आचरति, स अपि एवं सुखमाप्नोति; कदाचित् पृथिवीं त्यक्त्वा, आकाशे क्रीडति श्रीमन्। कदाचित् वेदान् उच्चारयति, तेषु सूक्ष्मार्थं संक्षेपेण; कदाचित् तेनैवार्थेन श्लोकान् रचयति। कदाचित् गद्यपदानि सहस्रशः रचयति; पशुपक्षिणां समूहानां शब्दज्ञानं च प्राप्नोति। ब्रह्माद्यन्तानि स्थावरान्तानि च सर्वाणि तस्मै स्फुटानि अमलकीफलवत् हस्ते; किमपि अधिकं वक्तव्यम्, यदा सहस्रशः विद्याः स्युः। हे मुने श्रेष्ठ, तस्मिन्महामुनौ शुद्धं स्थिरं ज्ञानं केवलाभ्यासेन जायते। योगवित् सर्वरूपप्रभां पश्यति, सर्ववस्तूनि, अनन्तदेवमूर्तयः, सहस्राणि दिव्ययानानि च। स ब्रह्माणं, विष्णुं, इन्द्रं, यमं, अग्निं, वरुणं, अन्यांश्च, ग्रहान्, तारागणान्, सहस्राणि लोकान् पश्यति। ध्यानस्थितः स पातालवासिनः अपि पश्यति; आत्मप्रकाशदीपेन, अचला स्थिरतया तान् अनुभवति। सत्त्वपात्रं कृपामृतपूर्णं कृत्वा, तमो नाशयित्वा, आत्मनि ईश्वरं पश्यति। तस्य कृपया धर्मः, ऐश्वर्यम्, ज्ञानम्, वैराग्यम्, मोक्षश्च जायन्ते; अत्र अधिकं पृच्छितुं न आवश्यकम्। दशसहस्रवर्षेष्वपि सम्पूर्णं न वर्णयितुं शक्यते; हे मुने श्रेष्ठ, पाशुपतयोगे स्थितिः कार्याऽवश्यं। द्विजश्रेष्ठ, धर्मात्मसु, जितेन्द्रियेषु, धर्मज्ञेषु, साधुषु, आचार्येषु, शिवस्वभावेषु च—दया, तपस्विषु, त्यक्तेषु, उदासीनेषु, प्राज्ञेषु, जितात्मसु च—दाने, दमेन, सत्येन, अलोभेन, योगयुक्तेषु, वेदस्मृतिपारगेषु च—महेश्वरः तैः तुष्टः भवति, येषां कर्म वेदस्मृतिविरुद्धं न भवति; एवं ब्रह्मणा वाक् प्रतिष्ठिता, अन्ते तदवाप्तिः लभ्यते। ब्रह्मसायुज्यं प्राप्यते; अतः साधवः दशगुणैः अष्टाङ्गोपायैश्च युक्तान् तान् साधकान् वदन्ति। ते न कोपं न हर्षं कुर्वन्ति; जितात्मानः स्मृताः, सामान्यविशेषवस्तुनि च। ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः संयुक्ताः, अतः ते द्विजाः इति कथ्यन्ते; वर्णाश्रमधर्मे स्थितः स सुखदः स्वर्गादिषु। यः वेदस्मृत्योरधिगमेन धर्मं वेत्ति, स धर्मवित् इत्युच्यते; विद्यासम्पत्त्या शिष्यः आचार्यस्नेही भवति। कृतकर्मणा गार्हस्थ्ये स धर्मात्मा इति कथ्यते; तपसा वनस्थः पुण्यः स्मृतः। संयमाय यतमानः यतिः योगसिद्ध्या पुण्यः स्मृतः; एवं आश्रमकृत्या पुण्याः स्मृताः। गृहस्थः, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थः, संन्यासी—एवं धर्माधर्मौ उच्येते; कर्माश्रये द्वे शब्दे। कौशलं, अकौशलं कर्मणि धर्माधर्मौ स्मृतौ; तिष्ठत्यर्थं धर्मशब्दः महान् प्रोक्तः। यत्र न तिष्ठत्युत्कर्षः, तत्र अधर्मः; अत्र धर्मः आचार्यैः इच्छितार्थसाधनाय उपदिष्टः। अधर्मः, यः अनिष्टफलदः, अपि आचार्यैः उपदिष्टः; वृद्धाः न लोभिनः, न चन्चलाः, जितेन्द्रियाः, अनृशंसाः। ते आचार्याः ऋजवः, सुशीलाः, सत्यव्रताः; स्वयमाचारतः, अन्यांश्च आचारे स्थापयन्ति। शास्त्रार्थसंग्रहेण आचार्यः इति ज्ञेयः; श्रुतं श्रौतं, स्मृतं स्मार्तमिति विज्ञेयम्। श्रौतं यज्ञः वेदाधारितः, स्मार्तः वर्णाश्रमाधारितः; यः युक्तार्थदर्शी, पृष्टः न निगूहति। यथा दृश्यते तद्वद् अत्र लिङ्गे सत्यं कथ्यते; एवं ब्रह्मचर्यं, मौनं, उपवासश्च।