लिङ्गपुराणम्

श्रूयतां, मुनिवर! तृतीये चतुर्विंशतिः सन्ति, चतुर्थे द्वात्रिंशत्, पञ्चमे च चत्वारिंशत्। पञ्चमे तु पञ्चभूतात्मकं प्रोच्यते। गन्धः, रसः, रूपं, शब्दः, स्पर्शश्च—एतेषां प्रत्येकस्याष्टधा स्थितिः; पञ्चमे तु शतक्रतोर्य एष सिद्धिरिति श्रूयते। एवं द्विचत्वारिंशत्, ततः षड्विंशतिः, तथा च चतुःषष्टिः ब्राह्मी गुणसंपद् प्राप्ता भवति, द्विजश्रेष्ठ। यद् यद् विघ्नोत्थं सर्वं ब्रह्मलोकान्तं त्याज्यम्; योगदृष्ट्या लोकान् पश्यन् योगवित् परमं सुखं प्राप्नोति। स्थूलता, लघुता, बाल्यं, वार्धक्यं, यौवनं, विविधरूपाणि—एतेषां चतुष्टयेन देहसंस्थानं धार्यते। पृथिवीतत्त्वाभावे सदा गन्धयुक्तः सुगन्धः स्यात्; अष्टधा एषा परा पृथिव्याः महिमा परिकीर्तिता। यथा जले स्थित्वा भूमौ निर्गच्छति, तथा इच्छाशक्त्या यः कश्चन समुद्रं पिबति न क्लिश्यते। यत्र यत्र इच्छति लोके, तत्र तत्र आपः पश्यति; यं यं वस्तुं स्प्रष्टुम् इच्छति, तद् इच्छया भुङ्क्ते। तेषां त्रयाणां देहानां धारणं स्वस्वभावयुक्तानां यथा हस्तेन तोयपिण्डस्य धारणं, तथैव। पृथिवीतत्त्वयुक्तस्य देहस्य अक्षतत्वं षोडशधा परं वारितेजः प्रोच्यते। अग्नितो देहस्य सृष्टौ दाहभीतः न स्यात्; यद्यपि जगत् दह्यते, अन्यः स्वयमेव न दह्यते। जले मध्ये अग्निं स्थापयित्वा तं रक्षति; हस्तेन अग्नेः निग्रहो, स्मरणमात्रेण तस्य आह्वानं शिक्ष्यते। पूर्ववत् इच्छया भस्मोत्पत्तिः क्रियते; रूपस्य प्रादुर्भावः द्वाभ्यां, तयोः विना त्रिभ्यः आत्मनः। एष चतुर्विंशत्तत्त्वात्मकः तैजसशक्तिरिति मुनीन्द्राः; एष जीवेषु मनसः सञ्चरणं तदन्तर्गमनं च। पुनः, महापर्वतानां धारणं लघुत्वं गुरुत्वं च हस्तेन वातस्य धारणं स्याद्। अङ्गुल्यग्रेण ताडने पृथिव्यां स्पन्दः सर्वत्र; एकेन देहसृष्टिः, वातवशित्वं पण्डितैः ज्ञायते। छायारहितसृष्टिः, इन्द्रियविषयग्राहणं, निरन्तरं आकाशे सञ्चरणं, इन्द्रियार्थसहितं च। दूरात् शब्दश्रवणं, सर्वेषां शब्दानां प्रवेशः, सूक्ष्मचिह्नग्रहणं, सर्वभूतदर्शनं च। एषा इन्द्रसमा शक्ति इति कथ्यते; एवं प्राचीनः कामानुसारं प्राप्तिप्रस्थानं च। सार्वभौमत्वं, सर्वगुह्यप्रकाशनं, इच्छया सृष्टिः, ऐश्वर्यं, रमणीयरूपता च। संसारस्य प्रत्यक्षदर्शनं, गुणानां मानसी लक्षणानि, छेदनं, ताडनं, बन्धनं, संसाररूपपरिवर्तनं च। सर्वभूतशमः, मृत्युकालविजयः; एषा परा प्राजापत्या शक्तिरहङ्कारोत्था। अकारणस्य जगतः सृष्टिः, तस्य अनुग्रहः, लयः, अधिकारः, प्रवृत्त्यादिकं च। एषा प्रकटता, विशेषसृष्टिः, संसारकारणता च परा ब्रह्मशक्ति। एवं तत्त्वं कथितं, मुख्यं वैष्णवं पदम्; तस्य गुणाः ब्रह्मणा ज्ञेयाः, नान्यैः। सा परा शैवशक्तिः अस्ति, न तु विष्णुना ज्ञेया; शुद्धानन्तगुणयुक्तस्य शिवस्वरूपस्य को वेत्ति? एतानि सिद्ध्युपघातानि उत्पत्त्यानन्तरं महता यत्नेन, परवैराग्येन निग्राह्याणि। इन्द्रियार्थेषु वा भयेषु वा न किञ्चित् वास्तवमहिमानं विदित्वा सर्वं सम्यग् उत्सृज्य वैराग्ययुक्तः स्यात्। पुरुषस्य तृष्णारहितत्वं गुणवैराग्यं ज्ञेयम्; केवलं वैराग्येन सिद्ध्युपघातौ त्याज्यौ। सर्वे विघ्नाः ब्रह्मलोकपर्यन्ताः त्याज्याः; सर्वं संयम्य त्यक्त्वा, महेश्वरः तुष्टः भवति। यदा प्रभुः तुष्यति, शुद्धा मुक्तिरेव परवैराग्येन जायते; अथवा कृपया क्रीडया वा मुनिः स्थितिं करोति। यः अनियतः सन् अपि एवं सुखी भवति; कदाचित् भूमिं परित्यज्य, आकाशे क्रीडन् दीप्तिमान् भवति। कदाचित् स वेदान्, तेषां सूक्ष्मार्थान् संक्षेपेण वदति; कदाचित् तेनैव अर्थेन श्लोकान् रचयति। कदाचित् गद्यांशान् सहस्रशः रचयति; पशुपक्षिसंघानां रुतज्ञानं च प्राप्नोति। ब्रह्माद्यचलपर्यन्तं सर्वं तस्य हस्तस्थामलकीफलवत् स्पष्टं भवति; किम् अधिकं वदामि, यदा तादृशं ज्ञानसहस्रं स्यात्। मुनिश्रेष्ठ, तस्मिन् महात्मनि शुद्धं स्थिरं ज्ञानं केवलाभ्यासेन जायते। योगवित् सर्वरश्मीन्, सर्ववस्तूनि, अनन्तदेवतारूपाणि, सहस्राणि दिव्ययानानि च पश्यति। स ब्रह्माणं, विष्णुं, इन्द्रं, यमं, अग्निं, वरुणं, अन्यांश्च, ग्रहान्, नक्षत्राणि, लोकसहस्राणि च पश्यति। ध्यानस्थः स पातालवासिनः पश्यति; आत्मप्रभया, अचञ्चलस्थित्या तान् अवलोकयति। सत्त्वपात्रं कृपामृतपूर्णं कृत्वा, तमो नाशयित्वा, सः पुरुषः आत्मन्येव ईश्वरं पश्यति।