लिङ्गपुराणम्

सङ्क्षिप्तकथारूपेण, श्रद्धया— ऋषेः सिद्ध्याः तु यथार्थाः तदा अभिज्ञाशक्तीनाम् लाघवेन परित्यागात् सन्ति—दृश्यते तत्र प्रत्यक्षज्ञानम्, उत्पत्तिः प्रत्यक्षस्य, च प्रत्यक्षावस्था इति। विवेकः बुद्धिः इति कथ्यते; येन ज्ञेयम् अवगम्यते, सा बुद्धिः—सूक्ष्मे, गूढे, अतीते, दूरस्थे, भविष्यति वा, सर्वत्र सा एव। ज्ञानम् सर्वत्र, सर्वदा, प्रत्यक्षस्य अनुक्रमेण उदेति; योगी सर्ववाचः शृण्वन्, तान् सहजेन अवगच्छति। लघु, दीर्घ, प्रलम्बितस्वराणां सूक्ष्मविभागान् शृण्वन्, योगी गूढानपि स्पर्शसिद्धिम् आप्नोति; एषा प्रत्यक्षता इति। दैवीरूपाणि साक्षात् दृष्ट्वा, योगी सहजेन दृष्टिम् लभते; दैवीरस्यान् अवगम्य, सहजम् आस्वादनम् उपभुङ्क्ते। तथा, बुद्धिसंवेदनात् योगिनः दैवीगन्धस्य सारम् सर्वलोकेषु ब्रह्मलोकपर्यन्तम् अनुभवन्ति, द्विजश्रेष्ठ। इह लोके, देहे, षष्टिचत्वारिंशद्गुणाः समं सन्ति, विघ्नोत्पन्नाः; द्विजश्रेष्ठ, तानि गुणानि तत्र मिश्रितानि। यद् विघ्नोत्पन्नम्, तदात्मना सर्वदा त्याज्यम्—राक्षसपुरेषु यद् दैत्यं, स्थूलं, जलीयम्, द्विजश्रेष्ठ। यक्षलोके अग्निमयं प्रबलम्; गन्धर्वे वायुमयं; इन्द्रे आकाशीयम्; सोमलोके मानसिकम्। प्रजापते अहंकारः; ब्रह्मलोके परमज्ञानम्; प्रथमस्थले अष्टधा, द्वितीयस्थले षोडशधा एव। तृतीयस्थले चतुर्विंशतिः; चतुर्थस्थले द्वात्रिंशतिः; पञ्चमस्थले चत्वारिंशतिः; पञ्चमे स्थले पञ्चभूतसम्बद्धम्। गन्धः, रसः, रूपम्, शब्दः, स्पर्शः—अष्टधा प्रत्येकम्; पञ्चमे स्थले, शतयज्ञेश्वरस्य सिद्धिः। एवं चतुश्चत्वारिंशत्, ततः षड्विंशतिः, तथा षष्टिचत्वारिंशद् ब्रह्मगुणः प्राप्तः, द्विजश्रेष्ठ। यद् विघ्नोत्पन्नम्, ब्रह्मलोकपर्यन्तम् त्याज्यम्; योगेन लोकान् निरीक्ष्य, योगविद् परमसुखम् आप्नोति। स्थूलता, लघुता, बाल्यं, वृद्धत्वं, यौवनं, विविधरूपाणि—चतुर्भिः देहधारणम्। पृथिवीतत्त्वाभावेन, योगी सर्वदा गन्धयुक्तः, गन्धसंपन्नः; अष्टधा एषा परमपार्थिवसिद्धिः। यथा जलस्थः भूमौ निर्गच्छति, तथा इच्छाशक्तियुक्तः योगी इच्छया समुद्रं पिबति, दुःखरहितः। यत्र इच्छति, तत्र जलं पश्यति; यद् वस्तु इच्छति, तद् इच्छया उपभुङ्क्ते। त्रयाणां देहधारणम्, तेषां तत्त्वयुक्तानाम्, जलपिण्डस्य हस्तेन धारणवत् पात्ररहितम्। अविकृतदेहावस्था, पार्थिवतत्त्वसंयोगात्, षोडशधा परमजलसिद्धिः। अग्नितः देहसृष्टिः ज्वालात् निर्भयम्; जगति दग्धे अपि, अन्यः स्वविन्यासेन अदग्धः। अग्निं जलमध्ये स्थापयित्वा रक्षति; हस्तेन अग्नेः नियन्त्रणम्, स्मरणेन आह्वानम् उपदिश्यते। यथापूर्वम् इच्छया भस्मसृष्टिः; रूपप्रादुर्भावः द्वयात्, तदभावे त्रयात् आत्मना। एषा चतुर्विंशतितत्त्वमयी तैजसी सिद्धिः, ऋषिसत्तमाः; मनसः प्राणिनां गमनम्, आन्तरवासः। पुनः, महापर्वताद्युत्तोलनम्, लघुत्वम्, गुरुत्वम्, वायुसंस्थापनम् हस्तेन। अङ्गुल्यग्रताडनात् पृथिव्यां कम्पनम् सर्वत्र; एकेन देहसृष्टिः, वायुनियन्त्रणम् बुद्धिमतां ज्ञेयम्। छायारहितसृष्टिः, इन्द्रियज्ञानम्, आकाशे सततगमनम्, इन्द्रियविषयैः सह। दूरशब्दश्रवणम्, सर्वशब्देषु निमग्नता, सूक्ष्मलक्षणग्रहणम्, सर्वभूतदर्शनम्। एषा इन्द्रसिद्धिः; एवं प्राचीनः कथ्यते, इच्छानुसारम् आगमनम् निर्गमनम्। सर्वव्यापित्वम्, रहस्यप्रकाशनम्, इच्छानुसारसृष्टिः, ऐश्वर्यम्, रम्यरूपता। संसारदर्शनम्, गुणमानसधर्माः, छेदनम्, ताडनम्, बन्धनम्, संसारे परिवर्तनम्। सर्वभूतशमनम्, मृत्युकालजयः; एषा परमप्राजापत्यसिद्धिः, अहंकारोत्पन्ना। हेतुरहितजगत्सृष्टिः, अनुग्रहः, प्रलयः, ऐश्वर्यम्, लोकवृत्त्याः आरम्भः। एषा विशिष्टता, पृथक् सृष्टिः, संसारकर्मकर्तृत्वम्, परमब्रह्मसिद्धिः। एवं तत्त्वम् उक्तम्, मुख्यं वैष्णवावस्था; तस्य गुणाः ब्रह्मणा ज्ञेयाः, अन्यैः न। परमशैवसिद्धिः अस्ति, किंतु विष्णुना न ज्ञेयम्; शुद्धानन्तगुणाः शिवस्वभावस्य केन ज्ञेयाः? एताः सिद्ध्यः, विघ्नानि च, उद्गमात् उत्तरम्, महत् प्रयत्नेन, परमवैराग्येन निगृह्याः। इन्द्रियविषयेषु, आपत्तिषु च, यथार्थमहत्त्वम् नास्ति इति ज्ञात्वा, सर्वम् उदासीन्येन त्याज्यम्; स वैराग्यवान् इति कथ्यते। क्लेशरहितता, गुणवैराग्येण ज्ञेया; केवलं वैराग्येन, सिद्ध्यः विघ्नानि च त्याज्याः। सर्वविघ्नानि, ब्रह्मलोकपर्यन्तम् अपि, त्याज्यानि; सर्वम् निगृह्य, सर्वम् त्यक्त्वा, महेश्वरः तुष्टः भवति। इत्येवम्, ऋषेः योगसिद्ध्याः, तत्त्वज्ञानम्, विविधलोकानाम् गुणाः, तेषां त्यागः, वैराग्यस्य महत्त्वम्, च महेश्वरस्य प्रसादः इत्यादि श्रद्धया, सुवर्णमिव एकसङ्कल्पनया वर्णितम्।