लिङ्गपुराणम्

शृणु, द्विजश्रेष्ठ! योगमार्गेऽपि स्थितिं प्राप्य, मनसो बन्धनात् श्रद्धायाः अभावः साधनस्य च चञ्चलता दृश्यते। यदा मनः गुरौ, ज्ञानदर्शने, आचरणे, शिवे वा स्थिरं भवति, तदा मिथ्याज्ञानं विपर्ययदर्शनम् इत्युच्यते। आत्मन्यात्मज्ञानं, अज्ञानात्, तदुपस्थितौ, अन्तर्दुःखरूपेण जायते; तथा बहिःसमुत्थितदुःखमपि। दैवसम्भूतदुःखं तृतीयं स्मृतम्, एतानि सर्वाणि स्वभावतः; मनसो विक्षेपः कामस्य विघ्नात् जायते। दुःखं तु परमवैराग्येन निग्राह्यम्; तमसः रजसश्च संस्पृष्टं दुःखं दुर्मनाः इत्युच्यते। यदा दुःखं मनसि जायते, तद् दुर्मनाः नाम; यथायोग्यमयुक्तं वस्तु बलात् स्वीकुर्वन्। विषयेषु विविधेषु चाञ्चल्यं जीवस्य विघ्नरूपं ज्ञेयं; एते योगिनां योगविघ्नाः निश्चितम्। यः परमोत्साहसमन्वितः, तस्य एते विघ्नाः संशयं विना नश्यन्ति; हे द्विज, विघ्नक्षये योगी परं पदं प्रति गच्छति। तत्र क्लेशाः जायन्ते, येषां सर्वेषां दोषचिह्नानि सन्ति; प्रथमं सिद्धिं प्रज्ञां, द्वितीयं श्रवणं विदुः। तृतीयं, ब्राह्मणश्रेष्ठ, विज्ञापनं, चतुर्थं च दर्शनम्; पञ्चमं स्वादु, षष्ठं स्पर्शनं कथ्यते। लघुसिद्धीनामपि परित्यागात्, मुनिनः याः सिद्धयः साधनप्रदाः, ताः प्रज्ञा, प्रज्ञोत्पत्तिः, प्रज्ञास्थितिः इत्यादयः। विवेकः बुद्धिरित्युच्यते; येन ज्ञेयं ज्ञायते, सा बुद्धिः, सूक्ष्मे गूढे अतीते दूरस्थे भविष्यति वा। ज्ञानं सर्वत्र सर्वदा जायते, प्रज्ञया सह; सर्वशब्दानां श्रवणेन योगी तान् स्वयमेव अवगच्छति। लघुदीर्घह्रस्वशब्दभेदान् अन्यांश्च गूढान् श्रवणेन स्पर्शसिद्धिः अपि प्राप्यते; एषा स्पर्शनविज्ञानमित्युच्यते। दिव्यरूपदर्शनात् सहजं दर्शनं, दिव्यस्वाद्विज्ञानात् सहजं आस्वादनं भवति। बुद्धिविज्ञानात् योगिनः दिव्यगन्धान् सर्वेषु लोकेषु ब्रह्मलोकपर्यन्तं साक्षात्कुर्वन्ति, हे द्विज। अस्मिन्संसारे, देहे, चतुःषष्ट्युपाधयः समं वर्तन्ते, विघ्नोत्थानात्; एतेषु गुणाः संयुक्ताः सन्ति। विघ्नोत्थानं यदस्ति, तदात्मना सदा त्याज्यम्—राक्षसानां पुरीषु यद् दैत्यं, पार्थिवं, आप्यं च, हे द्विज। यक्षलोके अग्निरूपं बलवत्तरं, गन्धर्वे वायवीयम्, इन्द्रे आकाशीयम्, सोमलोके मानसम्। प्रजापतिलोके अहंकारः, ब्रह्मलोके परा विद्या; प्रथमे अष्टविधं, द्वितीये षोडशविधं स्यात्। तृतीये चतुर्विंशति, चतुर्थे द्वात्रिंशद्विधं, पञ्चमे चत्वारिंशद्विधं, पञ्चमे च पञ्चभूतात्मकम्। गन्धः, रसं, रूपं, शब्दं, स्पर्शं—एतेषां प्रत्येकस्य अष्टविधं संस्थानं; पञ्चमे शतक्रतोर्योग्यं सिद्धिं विदुः। एवं अष्टचत्वारिंशत्, ततः षड् षष्टिः, एवं चतुःषष्ट्युपाध्यात्मिका ब्राह्मी सिद्धिः लभ्यते, हे द्विजोत्तम। यद्विघ्नोत्थानं, तद्ब्रह्मलोकपर्यन्तं सदा त्याज्यम्; योगेन लोकान् निरीक्ष्य, योगवित् परमानन्दं प्राप्नोति। स्थूलता, ह्रस्वता, बाल्यं, वार्धक्यं, यौवनं, नानारूपाणि—एतैश्चतुर्भिः देहधारणं भवति। पृथिवीतत्त्वाभावेन सदा सुरभिः गन्धयुक्तश्च भवति; एषा अष्टविधा महिमा परा पार्थिवी सिद्धिः स्मृता। यथा जलस्थः स्थले निष्क्रान्तः, तथा इच्छाशक्त्या युक्तः योगी सागरमपि पीत्वा न क्लिश्यति। यत्र यत्र इच्छति, तत्र जलं पश्यति; यं यं वस्तुं भोक्तुमिच्छति, तं तं स्वेच्छया प्राप्नोति। तेषां त्रयाणां देहानां धारणा, तद्रूपगुणयुक्तानां, जलपिण्डवदस्ति हस्तेन, पात्रं विना। अविक्लिष्टदेहावस्था पार्थिवेन सह षोडशविधा परमा आप्यसिद्धिः इति कथ्यते। अग्नितत्त्वेन देहसृष्टिः निर्भयत्वेन, संसारदाहेऽपि अन्यः स्वसंस्थया अदग्ध एव। जलमध्ये अग्निस्थापनं रक्षति; हस्तेन अग्निनियमनं, स्मरणमात्रेण तस्य आह्वानं शिक्ष्यते। यथापूर्वं भस्मसृष्टिः इच्छया साध्यते; रूपोत्पत्तिर्द्वाभ्याम्, तयोः विना त्रिभिः आत्मनैव। एषा चतुर्विंशतितत्त्वमयी तैजसी सिद्धिः, हे मुनिवर्याः; एषा मनसः संचारः भूतानां मध्ये, अन्तःस्थितिः च। पुनः, महापर्वतादीनां उद्धरणं, लघुत्वगुरुत्वं च, वातस्य हस्तेन धारणा। अङ्गुल्यग्रे आघातेन पृथिव्यां कम्पनं सर्वत्र; एकेन देहसृष्टिः, वायोर्जयश्च पण्डितैः ज्ञायते। छायारहितसृष्टिः, इन्द्रियग्राह्यवस्तु, निरन्तरं व्योमगमनं, विषयैः सह। दूरशब्दश्रवणं, सर्वशब्देषु निमग्नता, लघुलक्षणग्रहणं, सर्वभूतदर्शनं च। एषा इन्द्रसमा सिद्धिः इति कीर्तिता; एवं प्राचीनः योगी इच्छया आगमनं गमनं च करोति। सर्वेश्वरत्वं, सर्वगूढविषयप्रकाशनं, इच्छया सृष्टिः, ऐश्वर्यं, मनोहरं रूपम् इत्यादयः योगिनः प्राप्त्याः सन्ति। एवं, योगमार्गे विघ्नानां परित्यागेन, योगीः सिद्ध्याः लभते, परमं सुखं च प्राप्नोति।