लिङ्गपुराणम्

कचन विद्वांसः परमार्थतत्त्वविदः तम् ईश्वरं प्रणवस्वरूपिणं प्राहुः। श्रुत्वा चैतत् ब्राह्मणाः तद् ब्रह्मविद्यां परमशास्त्रसमुत्थां विदित्वा नाम्ना ब्रह्मविद्यां प्राहुः। यद् वस्तुषु शब्दादिषु विज्ञानं तद् विज्ञानमिति, तच्च विज्ञानं निर्मलं, यथार्थं, केचिद् मन्यन्ते, अन्ये तु ‘नैवम्’ इति वदन्ति। यद् विज्ञानं शुद्धं निर्मलम्, निर्विशेषम्, निरपेक्षं च, यः गुरुः प्रकाश्यते तेन, तत् विज्ञानमिति केचिद् ऋषयः ब्राह्मणाश्च वदन्ति। मोक्षः केवलं विज्ञानात् सिध्यति, कृपा च विज्ञानसंपादनाय भवति; उभाभ्यां योगी विमुक्तो भवति, आनन्दमयश्च। केचिद् ऋषयः कर्मणैव तस्य सम्बन्धं वदन्ति; कल्पितरूपं संहृत्य सः स्वेच्छया केवलं कर्म करोति। अस्य भगवानः शिरसि व्योम, परस्य नाभिः आकाशः; चन्द्रसूर्याग्नयः तस्य नेत्रे, दिशः महात्मनः कर्णौ। अधस्तात् लोकाः तस्य पादौ, समुद्रः वसनं, सर्वे देवाः बाहवः, नक्षत्राणि भूषणानि च। प्रकृतिः तस्य पत्नी, पुरुषः लिङ्गाख्यः; तस्य मुखात् सर्वे ब्राह्मणाः, च ब्रह्मा भगवाञ् जातः। इन्द्रः उपेन्द्रश्च तस्य बाहुभ्यः, क्षत्रियाः महात्मनः, वैश्याः जङ्घाभ्यां, शूद्राः पादयोः पिनाकिनः। पद्ममण्डलादीनि तस्य केशाः, वाताः नासिकात्, गमनं श्रोत्रात्, तथा स्मरणं। सः कर्मणां आत्मा, प्रकृतिसम्भवः प्रवर्तकः; तं पुरुषं विज्ञानात् ज्ञेयम्, नान्यथा। सहस्रेषु यज्ञानां तपोयज्ञः श्रेष्ठः, सहस्रेषु तपोयज्ञेषु जपयज्ञः श्रेष्ठः। सहस्रेषु जपयज्ञेषु ध्यानयज्ञः श्रेष्ठः; ध्यानयज्ञात् परं नास्ति, ध्यानं ज्ञानस्य साधनम्। योगी समचित्तः ध्यानयोगेन यदा पश्यति, तदा शिवः सन्निधौ भवति ध्यानयज्ञरतस्य। यथार्थज्ञानिनां शौचप्रायश्चित्तादि न आवश्यकम्; सर्वे ब्रह्मवित् अब्रह्मवित् वा केवलं ज्ञानात् शुद्ध्यन्ति। विवेकिनां न कर्म, न सुखं, न दुःखम्; ध्याननिष्ठानां धर्माधर्मौ, जपहोमौ च अन्तः सदा सन्ति। लिङ्गं परमानन्दरूपं, शुद्धं, शिवं, अव्ययम्, निष्कलं, सर्वगतं, योगिनां हृदि प्रतिष्ठितम् ज्ञेयम्। द्विजातयः द्विविधं लिङ्गं वदन्ति—बाह्यं च आन्तरं च; ऋषयः स्थूलं बाह्यं, सूक्ष्मं आन्तरं वदन्ति। कर्मनिष्ठाः स्थूललिङ्गाराधने रता; स्थूलरूपं केवलं अल्पाधिकारिणां ध्यानाय, नान्यथा। यस्य आन्तरलिङ्गं न प्रत्यक्षं, सः मोहितः, सर्वं बाह्यतया कल्पयति, नान्यथा। पण्डितानां तु सूक्ष्मं निर्मलं अव्ययं लिङ्गं प्रत्यक्षम्, यथा मूर्खाणां स्थूलं मृद्वनादिसम्बन्धि कल्प्यते। केचिद् तत्त्वज्ञाः मन्यन्ते—विचारात् पृथक् वस्तु नास्ति; सर्वं शिव एव, सगुणं निर्गुणं च। यथा घटान्तर्गतं आकाशं एकं दृश्यते, तथैव केचिद् भेदाभेदं शङ्करस्य वदन्ति। यथा एकः सूर्यः विविधेषु जलपात्रेषु पृथग् दृश्यते, तथैव विवेकाय उच्यते। सर्वे स्वर्गस्थभूस्थाश्च भूतानि पञ्चभूतात्मिकानि; जातिव्यक्तिभेदात् तु बहुधा दृश्यन्ते। यद् दृश्यते, यत् श्रूयते, तत् शिवस्वरूपम्; जनानां विविधता केवलं विकल्परूपेण दृश्यते, विचारात् तु नास्ति। स्वप्नेऽपि, महाभोगान् अनुभूय, सुखदुःखयोः अनुभवो दृश्यते; विचारात् तु न सुखं न दुःखम्। एवं वेदवित् अन्ये अपि वदन्ति—सगुणः परमेश्वरः संसारबद्धानां हृदि साक्षात् वर्तते। योगिनां परमेश्वरः निर्गुणः, पण्डितानां सर्वव्यापी; त्रिविधं परमेश्वररूपं लोके पूज्यते। आद्यं निराकारम्, ततः सगुणनिरगुणरूपम्, तृतीयं सगुणं; अन्यः नास्ति, द्विजोत्तम। केचित् पुनः पुनः सगुणनिरगुणरूपं पूजयन्ति; केचिद् सर्वज्ञं हृदि, लिङ्गे, वह्नौ वा पूजयन्ति। केचिद् गृहस्थाश्च केवलं सगुणरूपमेव पूजयन्ति; एवं पत्निपुत्रयुक्ताः नित्यं पूजयन्ति। यथा शिवः तथा देवी, तथा देवी यथा शिवः; अतः अभेदबुद्ध्या सप्तविंशतिविधं भेदं विज्ञायते। ते शरीरान्तरे बहिः चतुर्मुखं षडङ्गं दशारं द्वादशारं षोडशारं त्रिकोनरूपं पूजयन्ति। स्वेच्छया शिवः स्वयं भगवाञ् देव्या सहितः निवसति; मोक्षहेतोः शिवः सन् सत्-असत्-व्यतिक्रान्तः। केचिद् एकं वदन्ति, अन्ये द्विविधम्, अन्ये त्रिविधस्वरूपं; वेदविदः अन्ये शिवं जीवात्मानं वदन्ति। ब्राह्मणाः धर्मनिष्ठाः, शुद्धभक्तियोगयुक्ताः, योगनाथं सर्वरूपिणं षडङ्गमध्यस्थं पूजयन्ति। ये तत्र त्रिकोनमध्ये त्रितत्त्वस्थं त्रिमूर्तिं त्रिनेत्रं शिवं पश्यन्ति, ते तं प्राप्नुवन्ति; अन्ये योगिनः न। तया देव्या पुरुषः सनातनः प्राप्यते। अधुना अहं स्वेच्छारूपसमुत्थस्य संस्थानस्य पूर्णं फलम् सर्वलोकहिताय प्रवक्ष्यामि। यः शिवं स्कन्देन सहितं परे पदे उपविष्टं भक्त्या स्थापयति, सः सर्वान् कामान् प्राप्नोति।