लिङ्गपुराणम्

शरीरे सम्यग्दृढसमाधिना शिवं चिन्तयेत्, तेनैक्यं लभते, यच्च तत्र सारं समुत्पद्यते, तत् सम्यगवगच्छेत्। ये तु ज्ञानी, सम्यग्दृढसमाधिसंस्थिता, ते ब्रह्मानन्दं जानन्ति; एकैकं ध्यानं द्वादशभागं, तावन्त एव समाधयः। द्वादशावस्थापर्यन्तं ध्यानं समाधिः कथ्यते; अथवा, विप्राः, ज्ञातृणां सङ्गमात्रेणैव सैवोत्पद्यते। अथवा, प्रयत्नेनापि द्वावपि समं सिद्धिं गच्छतः, किञ्चिद्दीर्घकालेन वा शीघ्रमेव, द्विजश्रेष्ठ; ततो योगाभ्यासरतस्य पुनरपि योगविघ्नाः समुत्पद्यन्ते। ते विघ्नाः पुनः पुनरभ्यासेन, गुरुभक्त्या च, विनश्यन्ति। आदौ आलस्यं जायते, ततः रोगपीडा, प्रमादः, संशयः, चित्तचञ्चलता च। श्रद्धाभावः, अदर्शनं, भ्रमश्च, त्रिविधदुःखं च; विषादः, अनार्हेषु अनर्हता, योग्येषु चार्हता। दशधा योगविघ्नाः मुनिनः समुत्पद्यन्ते—आलस्यं, अनुष्ठानाभावः, शरीरमनसोर्गौरवम्। दोषैः कृताः, दुष्टकर्मजाः, दोषजाश्च रोगाः; प्रमादः समाधिसाधनचिन्तनाभावः। ज्ञानं यत्र सन्दिग्धं भवति, तत्र देशे संशयः; चित्तचञ्चलता योगिनां स्थित्यभावः। प्राप्तेऽपि पदे, मनोबन्धनात् श्रद्धाभावः, अभ्यासेषु च न स्थैर्यम्। यदा मनः गुरौ, ज्ञाने, आचरणे, शिवे वा सञ्चरति, तदा विपरीतज्ञानं भ्रान्तिदर्शनं कथ्यते। आत्मन्यनात्मज्ञानं तत्राज्ञानेनान्तर्दुःखं, तथैव बाह्यदुःखं जायते। दैवात् समुत्पन्नं तृतीयं दुःखं, एतानि त्रिणि स्वाभाविकानि; मनोविक्षेपः कामोपरोधात् जायते। विषादं तु परं वैराग्येण निग्रहेत्; तमसः रजसश्च स्पृष्टं विषादं दुर्मनाः इति कथ्यते। यदा विषादो मनसि जायते, तदा दुर्मनाः इति; अनार्हान् विषयान् बलात् स्वीकरोति, योग्यायोग्यविवेकाभावात्। विषयेषु विविधेषु स्पृहा योगविघ्नः कथ्यते; एते योगिनां विघ्नाः। यः परमोत्साहसमन्वितः, तस्येते विघ्नाः निःसंशयं नश्यन्ति; द्विजश्रेष्ठ, विघ्नक्षये योगी परं प्रपद्यते। क्लेशाः जायन्ते, यानि सर्वाण्यपाकृष्टस्य लक्षणानि; आद्यं सिद्धिं प्रवृत्तिः, द्वितीयं श्रवणं स्मृतम्। तृतीयं सूचनं ब्रह्मर्षे, चतुर्थं तत्र दर्शनम्; पञ्चमं रसज्ञानं, षष्ठं स्पर्शनं ज्ञायते। अल्पसिद्ध्यपि परित्यज्य, मुनिनः परमा सिद्धयः ताः एव, याः सिद्धिदाः—प्रवृत्तिज्ञानं, प्रवृत्त्युत्पत्तिः, प्रवृत्तिस्थितिश्च। विवेकः बुद्धिरुच्यते; येन ज्ञेयं ज्ञायते, सा बुद्धिः, सूक्ष्मे, गुह्ये, अतीते, दूरस्थे, भविष्यति वा। ज्ञानं सर्वत्र, सर्वदा, प्रवृत्त्यनुक्रमेण जायते; श्रवणेन सर्ववाचां योगी ताः सुलभं जानाति। ह्रस्वदीर्घप्रवाहादिसूक्ष्मभेदानां श्रवणेन, गुह्यानां च, स्पर्शनं लभ्यते; एषा प्रत्यक्षता कथ्यते। दिव्यरूपदर्शनात् सुलभं दर्शनं भवति; दिव्यरसज्ञानात् सुलभं आस्वादनं भवति। तथा बुद्धिज्ञानात् योगिनः दिव्यगन्धानां सारं पश्यन्ति, द्विजश्रेष्ठ, सर्वेषु लोकेषु ब्रह्मलोकपर्यन्तम्। अस्मिन्नेव लोके, शरीरे, चतु:षष्टिस्वभावाः समं सन्ति, विघ्नोत्थाः; द्विजश्रेष्ठ, एतेषु गुणाः संकीर्णाः। विघ्नोत्थं यत् किञ्चिदुत्पद्यते, तत् सर्वं सदा त्याज्यम्—दैत्यं, पार्थिवं, आप्यं, राक्षसानां पुरेषु यद्वर्तते, द्विजश्रेष्ठ। यक्षलोके तु तेजोवृद्धिः, गन्धर्वे वायुः, इन्द्रे व्योम, सोमलोके मनः प्रधानेति कथ्यते। प्रजापतौ अहंकारः, ब्रह्मलोके परं ज्ञानम्; आद्ये अष्टधा, द्वितीये षोडशधा। तृतीये चतुर्विंशति, चतुर्थे द्वात्रिंशत्, पञ्चमे चत्वारिंशत्; पञ्चमे तु पञ्चभूतसमुद्भवम्। गन्धः, रसः, रूपम्, शब्दः, स्पर्शः—एतेषां प्रत्येकस्य अष्टधा स्थितिः; पञ्चमे, एषा शतक्रतुसिद्धिः। एवं चतु:षष्टिः, ततः अष्टचत्वारिंशत्, ततः षड् षष्टिः, एवं ब्राह्मी गुणः प्राप्तः, द्विजश्रेष्ठ। विघ्नोत्थं यत् किञ्चिदुत्पद्यते, तत् ब्रह्मलोकपर्यन्तं सदा त्याज्यम्; योगेन लोकान् पश्यन्, योगविद् परमानन्दं प्राप्नोति। स्थूलता, लघुता, बाल्यं, वार्धक्यं, यौवनं, विविधरूपाणि—एतेषां चतुष्टयेन शरीरेण धार्यते। पार्थिवभावाभावे, सदा सुरभिः, गन्धयुक्तः; अष्टधा महिमा एषा परमा पार्थिवसिद्धिः। यथा जलमध्ये स्थित्वा स्थलमुत्तिष्ठेत्, तथैव इच्छया समुद्रं पिबेत्, न दुःखं लभते। यत्र यत्र इच्छति लोके, तत्र तत्र जलं पश्यति; यं यं वस्तुं इच्छति, तं तं भुङ्क्ते। तेषां त्रयाणां, तद्विषयस्वरूपयुक्तानां, शरीरधारणं, यथा हस्तेन जलपिण्डं धृत्वा पात्रवर्जितम्। शरीरस्य अक्षतावस्था, पार्थिवभावसंयुक्ता, षोडशधा परमा आप्यसिद्धिः कथ्यते।