लिङ्गपुराणम्

दिव्ये नित्ये च स्थाने योगी शिवस्य ध्यानं समाचरेत्—शिवः हि शुद्धः निष्कलः ब्रह्म परमशान्तः ज्ञानस्वरूपः च। सः निरुपाधिकः, अवर्णनीयः, अतीव सूक्ष्मः, मंगलस्वरूपः, निराधारः, अचिन्त्यः, अनादिनिधनः च। स एव मोक्षः, निर्वाणः, परमं श्रेयः, अमृतस्वरूपः, अव्ययब्रह्म, आश्चर्यरूपः, पुनर्जन्मरहितः च। महाआनन्दः, परमानन्दः, योगानन्दः, क्लेशरहितः, अनादानवर्जनः, अतीव सूक्ष्मः, शिवः इति कथ्यते। सः ज्ञानमयोऽपि आत्मज्ञः, अगम्यः, परमः, इन्द्रियातीतः, निराकारः, परमार्थः, परात्परः च। सर्वोपाधिवर्जितः सः ध्यानविचाराभ्यां लभ्यते, अद्वितीयः, तमोऽतिरिक्तः, परमः च। तस्मात् महादेवं चित्ते वा हृदयकमले वा चिन्तयेत्, नाभौ वा सदाशिवं चिन्तयेत्—सर्वगतं सर्वदेवतासारं प्रभुम्। कयाचित् कन्यासायाः पथया वा ऊर्ध्वगमनेन वा, शङ्करं देहान्तर्गते शुद्धज्ञानमयं विश्वव्यापिनं शिवं चिन्तयेत्। कन्यासायाः पथया क्रमशः, मध्यमार्गेण वा, उत्तमेन वा विधिना, कुम्भकाभ्यासेन योगी प्रयत्नं कुर्यात्। हृदि नाभौ वा एकाग्रचित्तः प्राज्ञः द्वात्रिंशद् वासान् निष्क्रामयेत्, श्वासप्रश्वासयोः त्यागेन कुम्भकं चरेत्। सम्यग् समत्वसमाधिना देहान्तर्गते शिवं चिन्तयेत्, तत्र यः सारः उदेति तेन एकत्वं लभते। सम्यग् समत्वसमाधौ स्थितः प्राज्ञः ब्रह्मानन्दं वेत्ति; एकाग्रता द्वादशमात्रा, ध्यानं द्वादशैकाग्रताः। द्वादशावस्थापर्यन्तं ध्यानं समाधिः इति कथ्यते; अथवा, साधुसंगमात्रेण अपि समाधिः जायते। प्रयत्नेन वा दीर्घकालेन शीघ्रं वा, उभयथा समं लभ्यते; ततः अभ्यासिनः योगबाधाः पुनः उपजायन्ते। पुनः पुनरभ्यासेन गुरुभक्त्या च ताः बाधाः नश्यन्ति। प्रथमं आलस्यं जायते, ततः व्याधिना पीडनं, प्रमादः, संशयः, चित्तचाञ्चल्यं च। श्रद्धाभावः, अदर्शनं, मोहः, त्रिविधः दुःखः, विषादः, अनर्हता, योग्ये योग्यता च। योगस्य दश विघ्नाः—आलस्यं, अकर्म, शरीरमनोर्गौरवं। दोषैः वातपित्तकफैः वा, कर्मजा वा, प्रमादजाः व्याधयः; समाध्युपायस्य अनुस्मरणाभावः प्रमादः इति। ज्ञानस्य स्पर्शः स्थानसंशयः, चित्तचाञ्चल्यं योगिनः अस्थिरता। स्थितिप्राप्तेऽपि मनोबन्धनात् श्रद्धाभावः, अभ्यासेषु च निश्चलता नास्ति। गुरौ, ज्ञाने, आचरणे, शिवे वा मनः स्थिते, भ्रान्तिज्ञानं विपरीतदर्शनं स्यात्। आत्मनि अनात्मविषये ज्ञानं, अज्ञानात्, आन्तरदुःखं, तथा बाह्यदुःखं च। दैवसमुत्थितं दुःखं तृतीयं, सर्वं स्वाभाविकं; कामविघ्नात् चित्तविक्षेपः। विषादः परमवैराग्येण निगृह्यते; तमस्रजसस्पृष्टो विषादः दुर्मनाः इति कथ्यते। मनसि विषादसमुत्पत्तिः दुर्मनाः, अयुक्तेऽयुक्तेऽपि ग्रहणं विवेकाभावात्। विषयेषु चञ्चलता विघ्नः, एते योगिनां योगविघ्नाः। परमोत्साहयुक्तस्य निःसंशयं ते नश्यन्ति; विघ्ननाशे योगी परं पदं गच्छति। व्याधयः जायन्ते, अपूर्णतायाः लक्षणानि; प्रथमं प्रज्ञा, द्वितीयं श्रवणं। तृतीयं सूचना, चतुर्थं दर्शनं, पञ्चमं रसज्ञानं, षष्ठं स्पर्शनं। लघुसिद्धिसङ्ग्रहस्य परित्यागात्, ऋद्धिसिद्धयः प्राज्ञस्य—प्रज्ञोदयः, प्रज्ञालाभः, प्रज्ञावस्था इति कथ्यते। विवेकः बुद्धिः इति; येन ज्ञेयं ज्ञायते, सा बुद्धिः—सूक्ष्मे, गुह्ये, अतीते, दूरे, भविष्यति वा। सर्वत्र सर्वदा प्रज्ञया ज्ञानं जायते; सर्वशब्दश्रवणेन योगी तानि सहजं वेत्ति। लघुदीर्घह्रस्वशब्दानां भेदश्रवणेन, अन्येषां गुह्यानां च, स्पर्शनलाभः अपि स्यात्—एषा स्पर्शा इति। दिव्यरूपदर्शनात् सहजं दर्शनं, दिव्यरसज्ञानात् सहजं आस्वादनं च। बुद्धिज्ञानात् योगिनः दिव्यगन्धानां सारं सर्वेषु लोकेषु ब्रह्मलोकपर्यन्तं जानन्ति। अत्र लोके देहे षट्चत्वारिंशद्गुणाः समाः विघ्नोत्थाः; ते गुणाः एषु संकीर्णाः। विघ्नोत्थं यत् किंचित्, तदात्मना सदा त्याज्यम्—राक्षसानां पुरीषु दैत्यं, पार्थिवं, आप्यं च। यक्षलोके अग्न्यात्मकं, गन्धर्वलोके वायुमयं, इन्द्रलोके व्योममयं, सोमलोके मानसस्वरूपं वर्तते। प्रजापतिलोकस्य अहङ्कारः, ब्रह्मलोके परमज्ञानं; आद्ये अष्टस्वरूपाणि, द्वितीये षोडश च सन्ति। एवं योगी, परमं शिवं ध्यायन्, विघ्नान् जित्वा, विवेकप्रज्ञया परमसिद्धिं प्राप्नोति।