तत्र, ब्राह्मणश्रेष्ठ, दिव्यरथस्य वर्णनं प्रारभ्यते। तस्य वामचक्रं नक्षत्रैः भूषितम्, षडृतवः तस्य चक्राणां तिरःस्थलानि। मध्ये कमलं, रथस्य कायः मन्दरः पर्वतः, पश्चिम-पूर्वयोः पर्वतयोः अक्षयोरुपलक्षणम्। मेरु पर्वतः तस्य अधिष्ठानम्, केसरगिरयः तस्य आधारपर्वताः, तस्य वेगः संवत्सरः, अयनानि चक्रसंयोगः। क्षणाः बन्धुराः, तस्य अराः कला, विभागाः काष्ठाः, खीलाः अक्षः, लघुकालाः दण्डाः। तिमिराणि च लघुविभागाः तस्य अङ्गानि; लघुतमाः लवा इति कथ्यन्ते; आकाशः तस्य आवरणम्, स्वर्ग-मोक्षौ तस्य ध्वजद्वयं। धर्मः, वैराग्यम्, दण्डः तस्य दण्डाः, यज्ञाः तेषां आधारः, हविः तस्य सन्धिः, पञ्चाशत् अग्नयः तस्य धातवः। युगस्य द्वयोः अन्तयोः धर्मः कामः च स्मृतौ; नियन्तृदण्डः अव्यक्तः, बुद्धिः तस्य वंशः। कोणः अहंकारः, तत्त्वानि बलम्, इन्द्रियाणि सर्वतः भूषणानि। श्रद्धा-गति तस्य स्वभावः; वेदाः तस्य अश्वाः; अङ्गानि भूषणानि; षड्वेदाङ्गानि तस्य अलङ्काराः। पुराण-न्याय-मिमांसा-धर्मशास्त्राणि वस्त्रच्छादनानि, सर्वलक्षण-चिह्नितानि। मन्त्राः तस्य घंटाः, अक्षराणि तस्य पादाः, आश्रमाः तस्य आधाराः; तस्य सीमा अनन्ता, सहस्रशिरसा भूषिता। दिशः तस्य चक्राणि, उभयदिशः अपि; कमलानि च अन्यानि सुवर्णरत्नमयध्वजाः तस्य पताकाः। चत्वारः समुद्राः तस्य रथरज्जवः, गङ्गाद्याः उत्तमनद्यः सर्वे भूषणैरलङ्कृताः। सर्वा नार्यः, चामरधराः, स्त्रीरूपधारिण्यः, यत्र-तत्र स्थिताः, रथस्य शोभां वर्धयन्ति। सप्त उत्तमसुवर्णपदानि; सारथिः ब्रह्मा भगवतः, देवाः आयुधधारिणः। अंकुशः ब्रह्म, ओंकारः ब्रह्मदेवता, लोकालोकपर्वतः सर्वतः तस्य सीढिः। मनसः बाह्यपर्वतः शोभनः; सर्वे परिवर्तिपर्वताः तस्य नासिकाः। तल-कपोत-कापोताः अधःस्थलीनिवासिनः; मेरु महान् छत्रः, मन्दरः पार्श्वध्वनिः। पर्वतराजः धनुः, तस्य तन्तुः नागराजः, पुनः कालरात्रिः, इन्द्रधनुषः तन्तुः। घंटा सरस्वती देवी, वेदस्वरूपा; बाणः तेजस्वी विष्णुः, अग्रभागः सोमः। कालाग्निः विकटः तस्य मुखम्; विषोत्पन्नवायवः तस्य अश्वाः। एवं दिव्यरथं, धनुः, बाणं, सारथिं, ब्रह्माणं लोकनाथं निर्माय, भवः दिव्यरथमधिरोहति, युद्धाय अलङ्कृतः, समस्तदेवसेनायुक्तः, दिवं भूमिं च कम्पयन् इव। ऋषिभिः स्तुतः, सूभिः सम्मानितः, अप्सरसां नृत्यसमूहैः सेवितः। वरदः, शोभायमानः, रथारूढं सारथिं निरीक्ष्य, जगत्सत्त्वैः पूरितं रथं समारोप्य। वेदीयाश्वाः भूमौ शिरसा पतिताः; ततः रथस्य अधः, श्रीभगवान्, भूमिपालः, वृषराजरूपं धृत्वा, क्षणं तान् उत्तोल्य स्थापयति; परं क्षणात् वृषराजः पुनः जानुना भूमौ पतितः। भगवान् बाणं हस्ते धृत्वा, अश्वान् उत्थाप्य, भगवद्वचनेन शुभरथं स्थापयति। ततः अश्वान् मनो-वायुसदृशं प्राचीनं दिविस्थं महादानवान् प्रति प्रेरयति। ततः श्रीरुद्रः, देवांश् दृष्ट्वा, उवाच—"प्राणिनां अधिपत्यं मया दत्तम्; अतः असुरान् हनिष्यामि।" देवादीनां पृथक् प्राणित्वं स्थापयित्वा, "वध्याः, अन्यथा नास्ति," इति। तस्य वचः श्रुत्वा, सर्वे देवाः प्राणीभावभीत्या विषण्णाः अभवन्। तदा तेषां भावं ज्ञात्वा, देवः उवाच—"प्राणीभावे भवतः भीर् नास्ति, विप्रश्रेष्ठाः।" "प्राणीभावात् मोक्षः शृणु; यः दिव्यं पाशुपतव्रतम् आचरति, स मुक्तः भविष्यति।" "एष प्राणीभावः सत्यः, उक्तः; यः पाशुपतव्रतम् आचरति," "स प्राणीभावात् विमुक्तः, न संशयः, द्वादशवर्षं, अर्धं, वा त्रिवर्षं पूर्णव्रते।" "यः सेवा करयति, स विमुक्तः; अतः, श्रेष्ठदेवाः, एतद् उत्तमं दिव्यं व्रतं आचरितव्यम्।" देवाः "एवम्" इत्य् उक्त्वा, शिवं लोकपूजितं नमस्कृत्य, सर्वे देवाः, असुराः, मनुष्या भगवतः प्राणीभूताः। रुद्रः प्राणिनां स्वामी, प्राणीबन्धविमोक्ता; यः प्राणी, स पाशुपतव्रतेन प्राणीभावं त्यजति। तत् कृत्वा, अधिकं पापी न भवति—शास्त्रस्य निष्कर्षः। ततः स्वयं विनायकः, अद्भुतवीर्यबालरूपः...