लिङ्गपुराणम्

कथायाः आरम्भे योगविद् जनः कस्यचित् क्षेत्रे, अथवा गूढे स्थाने, रम्ये वने, वा स्वगृहे शुभतम् स्थले, अथवा एकाकिनि जीवहीन स्थाने, योगस्य साधनाय यथोचितं स्थानं चिन्तयति। स तु स्थानं निर्मलम्, सुशिल्पितम्, सुशोभितम्, दर्पणान्तःप्रभासमानम्, कृष्णागारु-सुगन्धितम् च चयनयेत्। तत्र विविधैः पुष्पैः भूषितम्, उपरि छत्रैः शोभितम्, अधः फलैः कोमलपत्रैः समृद्धम्, कुशपुष्पादिभिः सुव्यवस्थितम् स्थलं कुर्यात्। तत्र योगविद् सम्यक् आसने स्थित्वा, प्रथमं गुरवे, ततः भवायै, देवीमणि विनायकाय च नमस्कृत्य, योगाङ्गानां साधनं श्रद्धया आरम्भयेत्। योगज्ञः योगीश्वराणां शिष्यैः सह, स्वस्तिकबद्धपद्मार्धपद्मासने स्थित्वा योगेन योगं योजयेत्। सम्यक् समतुलिते द्विपृष्ठे, अथवा एकपृष्ठे, दृढे स्थिरे च आसने, पादौ संयोज्य, मुखं संयम्य, नेत्रे नियन्त्र्य, उन्नतवक्षसम्, गुल्फाभ्यां शिश्नं रक्षयन्, तथा जननाङ्गं अपि रक्षयेत्। शिरः किंचित् उन्नतं, दन्तौ न स्पर्शयन्, नासाग्रे दृष्टिं स्थापयन्, क्वापि अपि न पश्यन्। तमः रजसा आच्छाद्य, रजः सत्त्वेन आच्छाद्य, सत्त्वे स्थितः शिवं ध्यानं कुर्यात्। ओंकाररूपेण परमशुद्धं स्वरूपं दीपशिखायाः सदृशं, कमलस्य गर्भे एकाग्रचित्तः ध्यानयेत्। अथवा नाभ्यधः परमं कमलं त्रिप्रदेशमात्रं, अष्टपञ्चपद्मं वा चिन्तयेत्। त्रिकोणरूपं वह्निमण्डलं, चन्द्रसूर्यरूपं तद्गुणैः सहितं, सूर्यचन्द्राग्न्यक्रमेण, तदनन्तरं वह्निम्, ततः सूर्यं, ततः चन्द्रं, तदधः धर्मादिचतुष्टयं स्थापयेत्। तद्वर्ती गुणत्रयं क्रमशः, सत्त्वे स्थितः, शक्तिसंवृतं रुद्रं ध्यानयेत्। नाभौ, कण्ठे, भ्रूमध्ये, ललाटमध्ये, मूर्ध्नि वा सम्यक् ध्यानं कुर्यात्। शिवं द्विपद्मे, षोडशार्के, द्वादशार्के, दशार्के, षट्कोणके, चतुष्कोणके वा क्रमशः चिन्तयेत्। सुवर्णमन्दिरसदृशं, शुद्धश्वेतं, द्वादशसूर्यप्रभं, चन्द्रमण्डलसदृशं वा स्थानं ध्यानयेत्। विद्युत्प्रभासदृशं वा, अग्निवर्णं वा, विद्युत्प्रभमण्डलं वा, परमेश्वरं ध्यानयेत्। वज्राग्रसदृशं, मणिसदृशं, नीलरक्तमण्डले वा योगी ध्यानं कुर्यात्। हृदि महेश्वरं, नाभिकमले सदाशिवं, ललाटे चन्द्रशेखरं, भ्रूमध्ये शंकरं ध्यानयेत्। दिव्ये नित्यस्थले, शिवं—शुद्धं, निष्कलम्, परमशान्तम्, ज्ञानस्वरूपम्—ध्यानयेत्। निराकृतिः, अनिर्वचनीयः, अणोरणीयः, शुभः, अनाश्रयः, अकल्पनीयः, अनुत्पत्तिनाशः च। स मोक्षः, निर्वाणम्, परमं श्रेयः, अमृतम्, अक्षरं ब्रह्म, अद्भुतम्, पुनर्जन्मातीतम्। स महाआनन्दः, परमानन्दः, योगानन्दः, दुःखरहितः, ग्रहणत्यागरहितः, अणोरणीयः शिवः। स शिवः ज्ञानमयः, स्वयंज्ञेयः, अगम्यः, परमः, इन्द्रियातीतः, निराकारः, परात्परः। सर्वसीमातीतः, ध्यानविचाराभ्यां प्राप्तः, अद्वितीयः, तमःपर्यन्ते स्थितः परमः। एवं महादेवं मनसि वा हृदकमले वा, नाभौ सदाशिवं, सर्वदेवतासारं सर्वव्यापकं ध्यानयेत्। शरीरे शिवं, शुद्धज्ञानस्वरूपं, सर्वव्यापकं, कन्यासा पथेन वा, ऊर्ध्वमार्गेण वा शंकरं ध्यानयेत्। क्रमशः कन्यासा पथेन वा, मध्यमार्गेण वा, वा उत्तममार्गेण, कुम्भकं युक्तः योगी साधनं कुर्यात्। हृदि वा नाभौ एकाग्रः, द्वात्रिंशत् श्वासप्रश्वासं वर्जयित्वा, कुम्भकं साधयेत्। सम्यक् समभावेण, शिवं शरीरे, एकत्वं प्राप्य, यद्वस्तु तत्र उदेति तद् आत्मसारं अनुभवेत्। सम्यक् समभावे स्थितः योगी ब्रह्मानन्दं जानाति; एकाग्रता द्वादशमात्रा, ध्यानं द्वादशैकाग्रता। द्वादशस्थायं ध्यानं समाधिः; अथवा केवलं संगात् साधूनां समाधिः जायते। उभयथा प्रयत्नेन, दीर्घकालात् वा शीघ्रं वा, योगाभ्यासिनः योगे बाधाः पुनः जायन्ते। ताः बाधाः पुनः पुनः अभ्यासेन, गुरुभक्त्या च नश्यन्ति। प्रथमं आलस्यं, ततः व्याधिभिः पीडनम्, प्रमादः, संशयः, चित्तस्य अस्थिरता। श्रद्धाभावः, अप्राप्तिः, भ्रमः, त्रिविधं दुःखम्, विषादः, अनर्हता, अर्हता। दशधा योगे बाधाः—आलस्यं, निष्क्रियता, देहचित्तस्य गुरुत्वम्। दोषात्, कर्मजात्, दोषजात् व्याधयः; प्रमादः समाधिप्राप्त्युपायस्य चिन्तनाभावः। एतद् ज्ञानं द्वयेन स्पृष्टं, स्थले संशयः; चित्तस्य अस्थिरता योगिनां स्थापत्याभावः।