लिङ्गपुराणम्

अन्ये, हे विद्वांसः, तद् दैवमिति कथयन्ति; तत्त्वचिन्तकाः तद् स्वभावमिति वदन्ति; तथा च केचन यत्नं, कर्म च, दैवञ्च स्वस्वभावानुसारं फलनिर्णायकमिति मन्यन्ते। किन्तु ते तद् न एकं जानन्ति, न च सर्वथा पृथक्, न च तस्मात् परं; अतः तद् न केवलम् एकं, न केवलम् नामान्तरं, न च उभयं समस्तम्। कर्मनिष्ठाः भेदं वर्णयन्ति; सत्त्वस्थिताः समदर्शिनः भवन्ति; नामरूपाणि च भूतानां कृतस्य प्रसवः। आदौ महेश्वरः वेदवाक्येभ्यः ऋषीणां नामानि, वेदविहितानि च कर्माणि सृजति स्म। रात्रेः अन्ते तेषां जन्मकालिनां तानि एव दत्तानि; एवं ब्रह्मणः अप्रकटजन्मनः सृष्टयः। रात्रेः अन्ते तानि भूतानि मनसा सिद्धिं प्राप्तानि दृश्यन्ते; स्थावरजङ्गमानि भूतानि सृज्यन्ते। यदा तानि उत्तमानि भूतानि सृज्यन्ति, किन्तु वर्धनं न प्राप्तानि, तदा ब्रह्मा केवलं तमसा आवृतः दुःखेन संतप्तः अभवत्। ततः सः निर्णायकबुद्धिं मनसि नियोजयामास; आत्मनि एव तमसः आवरणं कारणमिति दृष्टवान्। रजः-सत्त्वयोः परित्यागं कृत्वा स्वभावे स्थितः; तस्मात् दुःखात् जगत्पतिः दुःखं सृजितवान्। पश्चात् तमः दूरं कृत्वा, रजः-सत्त्वयोः तद् आवृतं; यदा तमः निःसृतं, तदा द्वयं जातम्। तमसः अधर्मः उत्पन्नः; दुःखात् हिंसा अभवत्। तयोः उभयोः संयोगात्, उभयोः तीक्ष्णस्वभावयोः, अन्यः सृष्टः। यदा भगवतः जीवः निर्गतः, तदा स्नेहः तम् आवृतवान्। ततः ब्रह्मा स्वदीप्तस्वरूपं त्यक्तवान्। स्वं शरीरं द्विधा कृत्वा, एकेन भागेन पुरुषः अभवत्, अपरभागेन स्त्री—सा शतरूपा अभवत्। भगवतः कामात्, सा प्रकृतिरूपेण सृष्टा, भूतधारिणी। सा महत्त्वेन स्वर्गभूम्योः व्याप्य स्थितवती। ब्रह्मणः पूर्वशरीरं स्वर्गं व्याप्नोति; स्त्रीरूपेण शतरूपा उत्पन्ना। सा देवी कठिनं तपः कृत्वा, अनन्तवर्षाणि, पुरुषं पतिं प्राप्तवती। सः पुरुषः पूर्वं स्वायम्भुवः मनुः इति कथ्यते; तस्य सप्तत्युगपर्यन्तः कालः मन्वन्तरः अभिधीयते। सः पुरुषः शतरूपां, योनि-जातां न पत्नीं, प्राप्तवान्; तया सह संसर्गं कृतवान्, अतः सा रति इति प्रसिद्धा। तयोः प्रथमः संसर्गः कल्पारम्भे अभवत्। ब्रह्मा विराजं सृजितवान्, यः विराट् पुरुषः अभवत्। शतरूपा सम्राज्ञी अभवत्; विराजस्य पुत्रः मनुः अभवत्। विराजजः मनुः भूतप्रजां सृजितवान्। विराजात् पुरुषात् शतरूपा उत्पन्ना; सा प्रियव्रतं, उत्तानपादं च, द्वौ पुत्रौ लोकविख्यातौ, जातवती। द्वे कन्ये च, याभ्यां प्राणी इमे जाताः—देवहूति, आकूति—एते द्वे। स्वायम्भुवः मनुः प्रसूतिं दक्षाय दत्तवान्। दक्षः प्राणः, मनुः संकल्पः इति ज्ञेयौ। ततः प्रजापतिः रुचिः आकूतिं स्वीकृतवान्। आकूतेः रुचये मनसा धर्मयुक्तं युग्मं जातम्। यज्ञः, दक्षिणा च, तौ द्वौ पुत्रौ जातौ। यज्ञ-दक्षिणयोः द्वादश पुत्राः अभवन्। ते यामाः इत्युच्यन्ते, स्वायम्भुवकालस्य देवाः; यज्ञपुत्रत्वात् यामाः स्मृताः। अजितः, शुक्रः, द्वौ वर्गौ ब्रह्मणा सृष्टौ। यामाः पूर्वजाः स्वर्गवासिनः अभवन्। प्रसूतिं स्वायम्भुवकन्यां, जगन्मातृः जाताः। तस्यां दक्षः चतुर्विंशति कन्याः उत्पादितवान्। सर्वाः सौभाग्यसम्पन्नाः, पद्माक्ष्यः, भोगयुक्ताः, योगमातृः च। सर्वाः ब्रह्मवदिनीः, विश्वमातृः—श्रद्धा, लक्ष्मीः, धृतिः, तुष्टिः, पुष्टिः, मेधा, क्रिया च। विवेकः, लज्जा, सौन्दर्यं, शान्तिः, सिद्धिः, कीर्तिः—एते त्रयोदश, धर्मः ताः दक्षपुत्रीः पत्नीरूपेण स्वीकृतवान्। एते पत्न्यः स्वयम्भुवेन नियुक्ताः; शेषाणां कन्यानां, एकादश सुन्दरीणां, पत्न्यः अभवन्। सती, ख्यातिः, सम्भूतिः, स्मृतिः, प्रीतिः, क्षमा, संनतिः, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा, स्वधा च। एताः अन्यैः महर्षिभिः स्वीकृताः—रुद्रः, भृगुः, मरीचिः, अङ्गिराः, पुलहः, क्रतु, पुलस्त्यः, अत्रिः, वसिष्ठः, पितरः, अग्निः च। सती भवाय, ख्यातिः भृगवे, सम्भूतिः मरीचे, स्मृतिः अङ्गिरसे, प्रीतिः पुलस्त्याय, क्षमा पुलहाय। संनतिः क्रतु, अनसूया अत्रये, ऊर्जा वसिष्ठाय, स्वाहा अग्नये दत्ता। स्वधा पितृभ्यः दत्ता। तेषां संततिः शृणु—सर्वाः सौभाग्यसम्पन्नाः, भूतिषु प्रतिष्ठिताः। सर्वेषु मन्वन्तरेषु, महाप्रलयपर्यन्तं, श्रद्धायाः कामः पुत्रः जातः; लक्ष्म्याः पुत्रः दर्पः इति कथ्यते। धृत्याः नियमः पुत्रः, तुष्टेः सन्तोषः, पुष्टेः लोभः पुत्रः, मेधायाः श्रुतः पुत्रः।