लिङ्गपुराणम्

पश्चिममुखात् भगवतः सामवेदः, जगतीछन्दः, छन्दस्तोमः, सप्तदशः, वैरूपः, अतिरात्रः च उत्पन्नम्। उत्तरमुखात् अथर्ववेदः, आप्तोर्यामः, अनुष्टुभः, सवैराजः च सृजितम्। चक्रारम्भे भगवत् तेजस्वी विद्युत्, मेघः, इन्द्रधनुष्, अन्यानि दीप्तिमन्ति रूपाणि च निर्मितानि। तस्य अङ्गभ्यः विविधा उच्चावचाः प्राणीः उत्पन्नाः, ब्रह्मणा प्रजासृष्टौ प्रवृत्ते। आदौ चतुर्वर्गः—देवाः, असुराः, मनुष्याः, पितरः—सृजिताः; ततः स्थावरजङ्गमानि अन्यानि प्राणीनि सर्वाणि उत्पन्नानि। यक्षाः, पिशाचाः, गन्धर्वाः, अप्सरसः गणाः, नागाः, किन्नराः, राक्षसाः, पक्षिणः, पशवः, मृगाः, सर्पाः च सृजिताः। अक्षराक्षरं स्थावरजङ्गमं यत्, तेन सृजितम्; पूर्वसृष्टौ येषां कर्माणि, तानि पुनः स्वीकृतानि। एतानि कर्माणि पुनः पुनः प्रजासृष्टौ प्राणीभिः ग्राह्यन्ते—हिंस्राणि, अहिंस्राणि, सौम्यानि, क्रूराणि, धर्मिष्ठानि, अधर्मिष्ठानि, सत्यानि, असत्यानि च। तैः कर्मभिः रूपनिर्माणः, तेन तेषां तत्वेषु, इन्द्रियेषु, रूपेषु स्वाभाविकं आकर्षणं भवति। भगवान् स्वयम् प्राणिनां कार्याणि नियुक्तवान्; किन्तु केचित् बुद्धिमन्तः प्रयत्नं कर्महेतुम् मन्यन्ते। अन्ये भाग्यं कर्महेतुम् आहुः; तत्वचिन्तकाः स्वभावं; केचित् प्रयत्नं, कर्म, भाग्यं च स्वस्वभावानुसारं फलहेतुम् वदन्ति। ते न तदेकं जानन्ति, न सर्वथा पृथक्, न तदन्यत्; तस्मात् न तदेकमेव, न केवलं नामभेदः, न उभयम्। कर्मासक्ताः भेदं वदन्ति; सात्त्विकाः समदृष्ट्या पश्यन्ति; नामरूपाणि प्राणिनां कृतस्य प्रसरणम्। आदौ महेश्वरः वेदवाक्येभ्यः ऋषिणां नामानि, वेदविधानानि च निर्मितवान्। रात्र्याः अन्ते, तत्र उत्पन्नेषु, तानि एव दत्तानि; एवं ब्रह्मणः अव्यक्तजन्मा सृष्टयः। रात्र्याः अन्ते, तानि प्राणीनि मनसा सिद्धिं प्राप्तानि दृश्यन्ते; स्थावरजङ्गमानि तानि सृजितानि। सृष्टानि प्राणीनि न वर्धन्ति चेत्, ब्रह्मा केवलं तमसा आवृतः शोकाकुलः अभवत्। ततः सः निर्णायकं बुद्धिं मनसि प्रवर्त्य, तमस्य एकमावरणं कारणं अपश्यत्। रजःसत्त्वयोः परित्यागं कृत्वा, स्वभावे स्थितः; तस्य शोकात् लोकनाथः दुःखं सृजितवान्। अनन्तरं तमः निवार्य, रजःसत्त्वे तद् आवृतवन्तौ; तमः शमिते, द्वयं जातम्। तमसः अधर्मः उत्पन्नः; शोकात् हिंसा अभवत्। तयोः उभयोः मिलनात्, उभयोः उग्रस्वभावयोः, अन्यः उत्पन्नः। भगवतः प्राणे निर्गते, स्नेहः तं आवृतः। तदा ब्रह्मा स्वदीप्तमूर्तिं त्यक्तवान्। स्वदेहं द्विधा कृत्वा, अर्धेन पुरुषः अभवत्, अर्धेन स्त्री—सा शतरूपा जाताभवत्। भगवान् कामात् ताम् प्रजाप्रकृतिं सृजितवान्; सा स्वमहिम्ना दिवि भूमौ च व्याप्य स्थितवती। ब्रह्मणः पूर्वदेहः दिवं आवृत्य स्थितः; स्त्रीरूपात् शतरूपा उत्पन्ना। सा देवी दीर्घकालं कठोरं तपः कृत्वा, पुरुषं पतिं प्राप्तवती। सः पुरुषः पूर्वं स्वायम्भुवः मनुः अभवत्; तस्य सप्तत्युगकालः मन्वन्तरः इति कथ्यते। सः पुरुषः शतरूपां गर्भनिर्द्वारां पत्नीं प्राप्तवान्; तया सह रमणं कृत्वा, सा रति इति अभिहिता। तयोः प्रथमं संयोगः कल्पारम्भे अभवत्। ब्रह्मा विराजं सृजितवान्; सः विराट् पुरुषः अभवत्। शतरूपा सम्राज्ञी अभवत्; विराजस्य पुरुषः मनुः अभवत्। सः मनुः विराजोत्पन्नः प्रजासृष्टौ प्रवृत्तः। विराजात् पुरुषात् शतरूपा जाताभवत्; सा द्वौ पुत्रौ, प्रियव्रतं उत्तानपादं च, जगति प्रसिद्धौ, जातवती। द्वे प्रसिद्धे कन्ये, याभ्यां प्राणीजनः जातः—देवहूतिः, आकूतिः। स्वायम्भुवः मनुः प्रसूतीं दक्षाय दत्तवान्; दक्षः प्राणः, मनुः संकल्पः इति विज्ञेयौ। ततः प्रजापतिः रुचिः आकूतिं स्वीकृतवान्; आकूत्या रुचये मनसा धर्मद्वयं जातम्। यज्ञः, दक्षिणा च, तौ द्वौ पुत्रौ जातौ; यज्ञदक्षिणाभ्यां द्वादश पुत्राः जाताः। ते स्वायम्भुवकाले यामाः देवाः अभवन्; यज्ञस्य पुत्राः, यामः इति स्मृताः। अजितः, शुक्रः, द्वौ गणौ ब्रह्मणा सृजितौ; यामाः प्रथमजः दिवि वासिनः अभवन्। प्रसूत्याः, स्वायम्भुवकन्यायाः, लोकमातरः जाताः; तस्यां दक्षः प्रभुः चतुर्विंशतिः पुत्रीः उत्पन्नवान्। सर्वाः भाग्यशालिनीः, सर्वाः कमलनयनाः, सर्वाः भोगयुक्ताः, सर्वाः योगमातरः। सर्वाः ब्रह्मवादिनः, सर्वाः जगन्मातरः—श्रद्धा, लक्ष्मीः, धृति, तुष्टि, पुष्टि, मेधा, क्रिया च।