लिङ्गपुराणम्

भगवतः स्वेच्छया अष्टौ शुभ्राः दिव्याः जातयः सृष्टाः सति, ततः स भगवान् स्वयमेव तेषां युगानुसारं पक्षिणः अपि ससर्ज। स्वयमेव तेषां युगानुसारं पक्षिणः ससर्ज; पशून् निर्माय देवेशः पक्षिसङ्घानपि उत्पादयामास। तस्य मुखात् अजाः, उरसोऽविकाः, उदरात् गावः, पार्श्वयोः ब्रह्मणा ताः सृष्टाः। तस्य पादयोः अश्वाः, गजाः, गर्दभाः, उष्ट्राः, हरिणाः, खरोत्तराणि च जातानि। तस्य केशेभ्यः औषधयः, फलमूलवत्यः च उत्पन्नाः। एवं पशुपक्ष्यादीन् औषधीश्च सृष्ट्वा, भगवान् तान् यज्ञकर्मणि नियुक्तवान्। गोवृषः, नरः, अविका, अश्वः, खरः, गर्दभः इति गृह्याः पशवः कथ्यन्ते; शृणुत वन्यपशून्। मांसभक्षिणः, द्विखुराः, गजाः, कपयः, पञ्चमः पक्षिणः, षष्ठः जलचराः, सप्तमः सर्पादयः। महिषाः, गवयाः, ऋष्याः, कपयः, शरभाः, वृकाः, सिंहाश्च सप्तमो वर्गः; एते वन्यपशवः स्मृताः। भगवान् तस्य मुखात् गायत्रं, ऋचः, त्रिवृत्, साम, रथन्तरं, अग्निष्टोमं च प्रथमं यज्ञरूपेण ससर्ज। यजुः, त्रिष्टुप्, छन्दस्तोमं, पञ्चदश, बृहद् साम, उक्त्यं, दक्षिणां च तस्य मुखात् उत्पादयत्। पश्चिममुखात् सामगानानि, जगतीच्छन्दः, छन्दस्तोमं, सप्तदश, वैरूपं, अतिरात्रं च ससर्ज। उत्तरमुखात् अथर्वाणं, आप्तोर्यामं, अनुष्टुभं, सवैराजं च ससर्ज। कल्पादौ भगवान् विद्युत्पातं, मेघगर्जनं, इन्द्रधनुषं, अन्यानि च दीप्तिमन्ति रूपाणि ससर्ज। तस्याङ्गेभ्यः विविधाः सत्त्वानि, उच्चावचानि, ब्रह्मणा प्रजासृष्टौ सृज्यमानानि उत्पन्नानि। प्रथमं चतुर्वर्गान्—देवान्, असुरान्, मानवान्, पितॄंश्च—ससर्ज; ततः स्थावरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि उत्पादयामास। ततः यक्षान्, पिशाचान्, गन्धर्वान्, अप्सरसां गणांश्च, नागान्, किन्नरान्, राक्षसान्, पक्षिणः, पशून्, मृगान्, सर्पांश्च ससर्ज। अक्षरं च क्षरं च, स्थावरजङ्गमं यत् किंचिदस्ति तत् ससर्ज; ये च कर्माणि पूर्वसृष्टौ कृतानि, तानि पुनरपि स्वीकृतानि। तानि एव कर्माणि पुनः पुनः सृष्टेषु भूतिषु स्वीक्रियन्ते—हिंस्राणि अहिंस्राणि, मृदूनि क्रूराणि, धर्म्याणि अधर्म्याणि, सत्यं चानृतं च। तेषां कर्मणां स्वरूपेणैव तद्वन्तः भावान् प्राप्नुवन्ति; अतः प्रत्येकः स्वभावानुसारं महाभूतेन्द्रियविषयेषु प्रवर्तते। भगवान् एव भूतानां कार्याणि न्ययोजयत्; केचित् तु पण्डिताः पुरुषकारं कर्मणः कारणं वदन्ति। अपरे तु दैवमित्याहुः; ये तत्त्वचिन्तकाः, ते स्वभावमाहुः; केचिद्यत्नकर्मदैवसिद्धिं स्वभावतः फलप्रदां वदन्ति। किंतु तदेकं न जानन्ति, न पृथगपि, नापि तदन्यदिति; न तदेकं, न केवलं नाम्ना भिन्नं, न उभयं संयुक्तमपि। ये कर्मनिष्ठाः, ते भेददृष्टिं वदन्ति; ये सत्त्वस्थाः, ते समदर्शिनः; भूतानां नामरूपाणि कृतस्यैव विकासः। आदौ महेशः वेदवाक्येभ्यः ऋषिणां नामानि, वेदविहितानि च यज्ञान् ससर्ज। निशान्ते तानि एव जातमात्रेभ्यः दत्तानि; एवं ब्रह्मणः सृष्टयः, यस्य जन्म अप्रकटम्। निशान्ते तानि भूतानि मनसा सिद्धिं प्राप्य दृश्यन्ते; एवं स्थावरजङ्गमानि सृष्टानि। तानि उत्तमभूतानि सृष्टानि अपि न वर्धमानानि दृष्ट्वा, ब्रह्मा केवलतमसा आवृतः शोकेन संतप्तः। तदा स निर्णायकबुद्धिं मनसि निवेश्य, तम एव तमसः कारणं स्वान्तरे पश्यामास। स रजःसत्त्वे परित्यज्य स्वस्वरूपे स्थितः; तदा तस्मात् शोकात् जगतां पतिः दुःखमपि ससर्ज। अनन्तरं तमो व्यपोह्य, रजःसत्त्वेन तं छादयामास; तदा तमसि निहते, द्वन्द्वं जातम्। तमसोऽधर्मः, शोकात् हिंसा, तयोः संयोगात् उभयोः क्रूरयोः अन्यः अपि उत्पादितः। तदा भगवतः प्राणे निष्क्रान्ते, स्नेहेन स आवृतः; ब्रह्मा स्वं तेजोमयं रूपं त्यक्तवान्। स्वदेहं द्विधा कृत्वा, एकेन अर्धेन पुरुषः अभवत्, अपरार्धेन स्त्री—सा शतरूपा जाता। भगवान् ताम् इच्छया ससर्ज, सा प्रकृतिः प्रजानां जननी अभवत्। सा स्वैश्वर्येण दिवि पृथिव्यां च व्याप्य प्रतिष्ठिता। पूर्वदेहं ब्रह्मणः दिवं व्याप्नोति; यया स्त्रीरूपेण ससर्ज, सा शतरूपा जाता। सा देवी दीर्घं कठोरं तपः कृत्वा, सहस्रवर्षाणि, तं पुरुषं पतिं प्राप नामा। सः पुरुषः पूर्वं स्वायंभुवो मनुः इति प्रसिद्धः; तस्य सप्तत्युक्तियुगपरिमाणं मन्वन्तरम् इह उच्यते। सः मनुः शतरूपां, योनिरेफाम्, भार्यां प्राप; तया सह रमणं कृत्वा, सा रतिर्मता। तयोः प्रथमं संयोगः कल्पादौ अभवत्; ब्रह्मा विराटं ससर्ज, सः विराट्पुरुषः अभवत्। शतरूपा सम्राज्ञी अभवत्; विराजः जातः पुरुषः मनुः अभवत्। सः मनुः विराजः जातः, प्रजासृष्टिकर्ता अभवत्।