लिङ्गपुराणम्

सृष्टिक्रमस्य आरम्भे ब्रह्मा भगवतोऽनुग्रहेण विविधानि प्राणिनः सृजति स्म। तेन यैः कृतेषु, येषां स्वरूपं क्षुधा आसीत्, ते अम्भांसि ग्रहीतुं प्रवृत्ताः। तेषु, ये अम्भांसि रक्षाम इति उक्तवन्तः, तेषां राक्षसाः नाम अभवत्, यतः ते क्षुधाग्रस्ताः रात्रौ विचरन्ति। ये तु अम्भांसि भोक्तुम् इच्छन्ति, तैः परस्परं हर्षिताः अभवत्। तेषां कर्मणः कारणेन, ते यक्षाः गुह्यकाः च अभवन्, ये गूढानि कर्माणि कुर्वन्ति। "रक्ष्" धातुश्च रक्षणे प्रयुज्यते। तथा "यक्ष्" धातुः भक्षणे व्याख्यायते। तम् दृष्ट्वा, विप्राणां केषः अप्रसन्नतया पतितः। येषां शिरांसि छिन्नानि, ते ऊर्ध्वं उत्थिताः; ये भगवन्तं रुदन्ति स्म, तेषां शिरः विहीनम् अभवत्; तेषां वंशात् "वाला" इति जीवाः उत्पन्नाः। "वाला" इति नागस्वरूपाः स्मृताः; दोषात् सर्पाः इति कथ्यन्ते, पतनात् पन्नगाः, चालनात् सर्पाः इति। तस्य क्रोधात् अग्निजः उग्रः जीवः उत्पन्नः, स सर्वान् सर्पान् प्रविष्टवान्, यैः विषस्वभावः अस्ति। सर्पान् सृज्य, स क्रुद्धः क्रोधस्वरूपान् जीवांश्च सृजितवान्, पीतवर्णान्, उग्रस्वभावान्, ये मांसमश्नन्ति। तेषां "भूताः" इति नाम, यतः ते जीवा; "पिशाचाः" इति नाम, यतः ते मांसं भक्षयन्ति। भगवतः प्रसन्नचित्तेन गीतं गायतः गन्धर्वाः जाताः। "धयति" धातुः पानार्थे व्याख्यायते; गन्धर्वाः वाचं पित्वा जाताः, तस्मात् तैः नाम स्मृतम्। अष्टौ श्वेताः दिव्याः जातयः सृष्टाः, ततः भगवतः स्वेच्छया तेषां यथाकालं अन्यान् पक्षिणः अपि सृजितवान्। यथास्वं इच्छया च कालानुसारं पक्षिणः सृजिताः; पशूं सृज्य देवाधिपतिर्गणान् पक्षिणः अपि सृजितवान्। भगवतः मुखात् अजाः, उरःतः मेषाः, उदरात् गावः, पार्श्वात् ब्रह्मणा ताः सृष्टाः। पादात् अश्वाः, गजाः, गर्दभाः, उष्ट्राः, हरिणाः, खराः, अन्याः जातयः अपि सृजिताः। केशात् औषधयः, फलमूलयुक्ताः, उत्पन्नाः। एवं पशून् औषधयः च सृज्य, भगवान् तान् यज्ञे नियोजितवान्। बृषः, मनुष्यः, मेषः, अश्वः, खरः, गर्दभः—एते गृहेषु पाल्याः पशवः; अधुनापि वन्याः शृणु। मांसभक्षिणः, द्विखुरः, गजः, कपिः, पक्षिणः पञ्चमः, जलचरः षष्ठः, सर्पः सप्तमः। महिषः, वनगवः, मृगः, कपिः, शरभः, वृकः, सिंहः—एते सप्तमः वन्यः पशवः स्मृताः। भगवतः मुखात् गायत्री, ऋचः, त्रिवृत्, साम, रथन्तरम्, अग्निष्टोमः प्रथमं यज्ञः सृष्टः। ततो यजुः, त्रिष्टुभ् छन्दः, छन्दस्तोमः, पञ्चदशः, बृहद्साम, उक्त्यः, दक्षिणा अपि मुखात् सृजिताः। पश्चिममुखात् सामानि, जगती छन्दः, छन्दस्तोमः, सप्तदशः, वैरूपः, अतिरात्रः सृजिताः। उत्तरमुखात् अथर्वाणः, आप्तोर्यामः, अनुष्टुभ्, सवैराजः सृजितः। कल्पारम्भे भगवत् तेजोवृष्टिः, मेघः, इन्द्रधनुः, अन्यानि दीप्तानि चिह्नानि सृजितानि। तस्य अङ्गात् विविधाः, उच्चाः, नीचाः, जीवाः उत्पन्नाः, ब्रह्मणा प्रजाः सृज्यमानाः। आदौ चतुर्वर्गः—देवाः, असुराः, मनुष्याः, पितरः—सृष्टः; ततः सर्वेऽन्ये स्थावरजङ्गमाः जीवाः उत्पन्नाः। यक्षाः, पिशाचाः, गन्धर्वाः, अप्सरसः, नागाः, किन्नराः, राक्षसाः, पक्षिणः, पशवः, वन्यः पशवः, सर्पाः च सृष्टाः। अक्षरं च क्षरं च—यत् स्थावरं जङ्गमं च—सर्वं सृजितम्; पूर्वसृष्टौ यानि कर्माणि कृतानि, तानि पुनः गृहीतानि। तानि कर्माणि पुनः पुनः जीवैः सृष्टैः गृहीयन्ते—हिंस्राणि, अहिंस्राणि, सौम्यानि, क्रूराणि, धर्म्याणि, अधर्म्याणि, सत्यानि, असत्यानि। तैः कर्मभिः स्वरूपानुसारं स्थितिः प्राप्ता; तस्मात् प्रत्येकः स्वभावानुसारं महाभूतेषु, इन्द्रियेषु, रूपेषु आकर्ष्यते। भगवान् स्वयम् जीवेषु कार्याणि नियुक्तवान्; किन्तु केचन बुद्धिमन्तः प्रयत्नं कर्महेतुं मन्यन्ते। अन्ये, हे विद्वांसः, दैवमिति; तत्त्वचिन्तकाः स्वभावमिति; केचन प्रयत्नं, कर्म, दैवं च स्वस्वभावानुसारं फलहेतुम् वदन्ति। ते न एकत्वेन, न पृथक्त्वेन, न तद्व्यतिरिक्तेन जानन्ति; तस्मात् न केवलं एकं, न केवलं नामभेदः, न उभयम्। कर्मनिष्ठाः भेदं वदन्ति; सत्त्वस्थिताः समदर्शिनः; नामरूपाणि जीवस्य कृतस्य विस्तारः। आदौ महेश्वरः वेदवाक्येभ्यः ऋषीणां नामानि, वेदेषु निर्दिष्टानि यज्ञानि च सृजितवान्। रात्रेः अन्ते, तेषां जन्मसमये तानि एव दत्तानि; एवं ब्रह्मणः सृष्टयः, यस्य जन्म अप्रकटम्। रात्रेः अन्ते, तानि जीवाः दृष्टाः, मनसा सिद्धिम् प्राप्ताः; एवं स्थावरजङ्गमाः जीवाः सृजिताः। तेषां श्रेष्ठानां जीवानां सृष्ट्वा, वर्धनं न अभवत्; तदा ब्रह्मा तमसा आवृतः, दुःखेन क्लान्तः अभवत्। ततः स निर्णायकबुद्धिं मनसि नियोजितवान्, आत्मनि तमः एव कारणम् अपश्यत्। रजः सत्त्वं च परित्यज्य, स्वभावे स्थितः; तदा दुःखात् लोकनाथः दुःखम् अपि सृजितवान्। अनन्तरं तमः अपाकृत्य, रजः सत्त्वं तं आवृतम्; तमः उपशमिते, द्वयं जातम्।