लिङ्गपुराणम्

महात्मना तेन प्रभुणा, यतो जीवाः ज्योत्स्नायाः प्रादुर्भावे हृष्टाः भवन्ति, तस्मात् स तद्रूपाणि त्यक्तवान्। तत्क्षणमेव रात्रिः, दिवा, सन्ध्या, ज्योत्स्ना च जाता; ज्योत्स्ना, सन्ध्या, दिवा च एते त्रयः केवलं सत्त्वमयाः। रात्रिः तु पूर्णतः तमोमयी, तस्मात् सा तमसः स्वरूपा। अतः ये देवा दिवारूपात् सन्तः तस्य मुखात् संतुष्टाः अभवन्। दिवा यतः तेषां जन्माभूत्, तस्मात् ते दिवा बलवन्तः; तेन रूपेण प्रभुः रात्रौ असुरान् उदरात् ससर्ज। ये रात्रौ प्राणेभ्यः जाताः, ते रात्रौ एव बलवन्तः; एते भविष्यच्छ्वपि देवेषु असुरैः सह स्युः। पितृणां मानवानां च, अतीतानां भविष्यतां च मन्वन्तराणां, एते एव कारणानि। ज्योत्स्ना, रात्रिः, दिवा, सन्ध्या—एते चत्वारः ‘अम्भांसि’ इति कथ्यन्ते; यतो हि एते दीप्तिमन्तः, तेन एष शब्दः पण्डितैः प्रयुज्यते। ‘भाति’ शब्दः दीप्तौ स्मृतः; ततः प्रजापतिः एतानि अम्भांसि सृष्ट्वा, देवमानवान् दानवान् च अपि ससर्ज। स्वेनैव रूपेण पितॄन् अपि ससर्ज, पुनः विविधानि भूतानि अपि; तदनन्तरं ज्योत्स्नारूपं त्यक्त्वा, प्रभुः अन्यत् रूपम् अधत्त। पुनः तमसः रजसः च प्रधानं, अन्धकारे क्षुधया पूर्णं रूपं सस्मार; तदा प्रभुः अन्यान् अपि ससर्ज। येन सृष्टाः क्षुधात्मानः, ते अम्भांसि ग्रहीतुं प्रवृत्ताः; तेषु ये ‘अम्भांसि रक्षामः’ इति ऊचुः, ते राक्षसाः इति कथ्यन्ते, यतः क्षुधया पीडिताः रात्रौ विचरन्ति। ये तु ऊचुः, ‘अम्भांसि भक्षयामः’ इति, ते परस्परं तुष्टाः अभवन्। तेनैव कर्मणा, ते यक्षाः गुह्यकाः च अभवन्, ये गूढकर्माणः स्मृताः; ‘रक्ष’ धातुः अपि रक्षणे प्रयुज्यते। ‘यक्ष’ धातुः तु भक्षणे विवक्षितः; तं दृष्ट्वा, धिमन्तः तस्य रोषात् केशाः पतिताः। येषां शिरांसि छिन्नानि, ते ऊर्ध्वं जग्मुः; ये प्रभोः कृते अक्रन्दन्, ते शिरोभ्रष्टाः अभवन्; तेषां वंशात् ‘वाला’ नाम जन्तवः उत्पन्नाः। ‘वाला’ इति सर्पस्वभाविनः स्मृताः; दोषात् ते सर्पाः इति, पतनात् पन्नगाः, गमनात् च सर्पाः इति कथ्यन्ते। तस्य कोपात् अग्निजन्मा उग्रः एकः उत्पन्नः, स सर्पेषु प्रविष्टः, ये सर्वे विषस्वभाविनः अभवन्। स सर्पान् सृष्ट्वा, रोषेण, क्रोधात्मानः, बभ्रु वर्णान्, उग्रस्वभावान्, मांसभक्ष्यान् च भूतान् अपि ससर्ज। यतो हि ते भूतानि, अतः ‘भूताः’ इति, मांसभक्षणात् ‘पिशाचाः’ इति; सः शान्तचित्तः गीतवान्, तदा गन्धर्वाः अभवन्। ‘धयति’ धातुः पानार्थे विवक्षितः; गन्धर्वाः वाक्पानात् जाताः, तेन तेन नाम्ना स्मृताः। अष्टौ शुक्ला दिव्याः जातयः सृष्टाः सति, प्रभुः स्वेच्छया अन्यान् पक्षिणः तेषां कालानुसारं ससर्ज। स्वेच्छया च कालानुसारं पक्षिणः ससर्ज; पशून् सृष्ट्वा, देवेश्वरः पक्षिसंघान् अपि ससर्ज। मुखात् अजाः, उरःश्च मेषान्, उदरात् गावः, पार्श्वयोः तु ब्रह्मणा सृष्टाः। पादयोः तु अश्वान्, गजान्, गर्दभान्, उष्ट्रान्, मृगान्, खरान् च, अपि च अन्यान् जातीन् ससर्ज। केशात् औषधयः, फलमूलवन्त्यः, उत्पन्नाः। एवं पशुपक्षिणः, वनस्पतींश्च सृष्ट्वा, प्रभुः तान् यज्ञे नियोजयामास। वृषभः, नरः, मेषः, अश्वः, खरः, गर्दभः—एते गृह्याः पशवः; शृणु तु वन्यपशून्। मांसभक्षिणः, द्विखुराः, गजानः, कपयः, पक्षिणः पञ्चमाः, जलचराः षष्ठाः, सर्पाः सप्तमाः। महिषाः, गवयाः, ऋष्याः, वानराः, शरभाः, वृकाः, सिंहाः—एते सप्तमाः वन्यपशवः स्मृताः। स प्रभुः गायत्रम्, ऋचम्, त्रिवृत्, साम, रथन्तरं, अग्निष्टोमं च, मुखात् प्रथमं यज्ञान् ससर्ज। यजुः, त्रिष्टुभं, छन्दस्तोमं, पञ्चदशं, बृहच्छाम, उक्त्यं, दक्षिणां च, मुखात् ससर्ज। सामानि, जगतीं, छन्दस्तोमं, सप्तदशं, वैरूपं, अतिरात्रं च पश्चिममुखात् ससर्ज। अथर्वाणं, आप्तोर्यामं, अनुष्टुभं, सवैराजं च उत्तरमुखात् ससर्ज। कल्पादौ भगवतः स्फुलिङ्गा, मेघा, इन्द्रधनुः, अन्यानि च दीप्तिस्वरूपाणि सृष्टानि। तस्याङ्गेभ्यः विविधानि, उन्नतानि च निच्यानि च भूतानि उत्पन्नानि, यदा ब्रह्मा प्रजासृष्टौ प्रवृत्तः। प्रथमं स चतुर्वर्गान्—देवान्, असुरान्, मानवान्, पितॄंश्च—ससर्ज; ततः सर्वाणि स्थावरजङ्गमानि च भूतानि प्रादुर्भावयामास। पुनः यक्षान्, पिशाचान्, गन्धर्वान्, अप्सरसः, नागान्, किन्नरान्, राक्षसान्, पक्षिणः, पशून्, मृगान्, सर्पांश्च अपि ससर्ज। अक्षरं च क्षरं च—यत् किंचित् स्थावरजङ्गमं—ससर्ज; पूर्वसृष्टौ ये कर्माणि तैः कृतानि, तानि पुनः प्रवृत्तानि। तानि एव कर्माणि, पुनः पुनः, सृष्टेषु भूतगणेषु, हिंस्राणि अहिंस्राणि, सौम्यानि क्रूराणि, धर्म्याणि अधर्म्याणि, सत्यानि असत्यानि च, गृहीतानि। तैः कर्मभिः, तेषां तदनुरूपं भावं लभन्ते; अतः स्वभावानुसारं, महाभूतानाम्, इन्द्रियाणां, रूपाणां च, प्रत्येकः तद्वशः प्रवर्तते। प्रभुः स्वयमेव भूतानां कर्माणि विधाय, केचन पण्डिताः प्रयत्नं कर्मणां कारणं इति वदन्ति।