लिङ्गपुराणम्

सर्वेभ्यः श्रेयसे, शृणुत धर्मस्य प्राचीनेमां कथा— भगवान् प्रजापतिः सर्वदेवान् स्वस्य तेजसा साक्षात् स्वात् सृजन्, तस्य प्रभया जाताः सन्तः ते देवतास्संज्ञां लब्धवन्तः। देवोत्पत्तेः अनन्तरं, स भगवान् देवाधिपतिः अन्यं रूपं स्वीकृतवान्। तद्रूपं तेन त्यक्तं, तत्क्षणात् दिवसः अभवत्। अतः देवाः धर्मयुक्तं दिवसं पूजयन्ति। ततः प्रभुः अन्यं केवलसत्त्वमयं शरीरं चिन्तयामास, मनसा पितॄन् पुत्रानिव चिन्तयन्। स भगवान् पितॄन् रात्र्यह्नोः मध्ये, सन्ध्ययोः समये, सृष्टवान्। अतः ते पितरः देवतासंज्ञकाः अभवन्, तेषां पितृत्वं तत्रैव प्रतिष्ठितम्। येन शरीरेण पितरः सृष्टाः, तदपि स भगवान् त्यक्तवान्, तत् शरीरं सन्ध्या अभवत्। यतो हि दिवसः देवतानां, रात्रिः तु असुरी मता, तस्मात् सन्ध्यायुक्तं पितृशरीरं मध्ये स्थितं श्रेष्ठतमं स्मृतम्। अतः सर्वे देवाः, दिव्याः, ऋषयः, मनुष्याश्च, उल्लासेन रात्र्यह्नोर्मध्ये स्थितां सन्ध्यां पूजयन्ति। पुनः ब्रह्मा राजोमयं रूपं स्वीकृत्य, मनसा सृष्टिं कृतवान्। तेन रजःप्रिया मनसः सम्पन्नाः मनवः पुत्रतया सृष्टाः। पुनः प्रजाः सृज्य, स्वं रूपं त्यक्त्वा, तस्य रूपस्य परित्यागे, ज्योत्स्ना त्वरया जाता। ज्योत्स्नायाः प्रादुर्भावे प्रजानां हर्षः जातः, तस्मात् स महात्मा तानि रूपाणि त्यक्तवान्। तदा रात्रिः, दिवसः, सन्ध्या, ज्योत्स्ना च एकैव क्षणे जाता। ज्योत्स्ना, सन्ध्या, दिवसं च त्रयः शुद्धसत्त्वमयाः। रात्रिः तु केवलं तमोमयी, अन्धकारस्वरूपा। अतः दिवसरूपात् देवाः तस्य मुखात् तुष्ट्या जाताः। दिवसा जन्मना देवाः दिवसा एव बलीयांसः, तेनैव रूपेण प्रभुः रात्रौ उदरात् असुरान् सृष्टवान्। रात्रौ प्राणेभ्यः उत्पन्नाः असुराः रात्रौ बलीयांसः, भविष्यच्छु देवैः सह असुराः स्युः। पितॄणां च मनुष्याणां च, सर्वेषां गतागतमन्वन्तरेषु, एते कारणानि सन्ति। ज्योत्स्ना, रात्रिः, दिवसः, सन्ध्या च—एते चत्वारः 'अम्भांसि' इति कथ्यन्ते; यतः ते प्रभायुक्ताः, अतः विद्वांसस्तं शब्दं प्रयुञ्जते। 'भाति' इति शब्दः प्रभायाम् अर्थे प्रयुज्यते। ततः प्रजापतिः एतानि अम्भांसि सृष्ट्वा, देवमानुषदानवान् अपि सृष्टवान्। स्वरूपेण पितॄन् अपि सृष्ट्वा, पुनः विविधानि भूतानि अपि सृष्टवान्। ज्योत्स्नारूपं त्यक्त्वा, प्रभुः अन्यं रूपं स्वीकृतवान्। तेन तमोरजःप्रधानं रूपं, अन्धकारे क्षुधया पूर्णं, मान्यं कृत्वा, प्रभुः अन्यान् अपि सृष्टवान्। ये तेन सृष्टाः, क्षुधास्वभावाः, ते अम्भांसि ग्रहीतुं प्रवृत्ताः। तेषु ये 'अम्भांसि रक्षाम' इति उक्तवन्तः, ते राक्षसाः, क्षुधया रात्रौ विचरन्ति। ये 'अम्भांसि भक्ष्याम' इति उक्तवन्तः, परस्परं प्रमुदिताः, ते यक्षाः, गुह्यकाः च, गुह्यकर्मकृतः। 'रक्ष' धातुः रक्षणे अपि प्रयुज्यते, 'यक्ष' धातुः भक्षणे अर्थे विवृण्वते। तं दृष्ट्वा, तस्य अप्रसादेन, मुनिनां रोमाणि अपतन्। येषां शिरांसि छिन्नानि, ते ऊर्ध्वं गताः; ये भगवन्तं रुदितवन्तः, शिरोभ्रष्टाः अभवन्; तेषाम् 'वालाः' नामकाः प्रजाः उत्पन्नाः। वालाः सर्पस्वभावाः, दोषात् सर्पाः कथ्यन्ते, पतनात् 'पन्नगाः', गमनात् 'भुजगाः' इति। तस्य कोपात् अग्निजः एकः उग्रः भूतः उत्पन्नः, स तैः सह सृष्टेषु सर्पेषु प्रविष्टः, विषस्वरूपः। सर्पान् सृष्ट्वा, कोपेन, प्रभुः क्रोधात्मानः, पिंगलवर्णान्, भयानकस्वभावान्, मांसभोजिनः भूतान् अपि सृष्टवान्। भूतत्वात् ते 'भूताः', मांसभक्षणात् 'पिशाचाः' कथ्यन्ते। शान्तचित्तेन स गानं कृत्वा, गन्धर्वाः जाताः। 'धयति' धातुः पानार्थे प्रयुज्यते; गन्धर्वाः वाचं पित्वा जाताः, अतः तेन नाम्ना स्मृताः। अष्टौ शुक्लवर्णाः दिव्याः जातयः सृष्टाः सति, प्रभुः स्वेच्छया, तेषां युगानुसारं, अन्यान् पक्षिणः अपि सृष्टवान्। स्वेच्छया च युगानुसारं पक्षिणः सृष्ट्वा, पशून् सृज्य, देवपतिः पक्षिसंघान् अपि उत्पादितवान्। स्वमुखात् अजाः, उरसो मेषाः, उदरात् गावः, पार्श्वयोः ब्रह्मणा सृष्टाः। पादयोः अश्वाः, गजाः, गर्दभाः, उष्ट्राः, मृगाः, खराः च, अन्याश्च जातयः सृष्टाः। केशेभ्यः ओषधयः, फलमूलयुक्ताः, जाताः। एवं पशून् ओषधीश्च सृष्ट्वा, प्रभुः तान् यज्ञे नियोजितवान्। वृषभः, नरः, मेषः, अश्वः, खरो, गर्दभश्च—एते गृह्याः पशवः; शृणुत वन्यपशून्। मांसभक्षिणः, द्विखुराः, गजाः, कपयः, पक्षिणः पञ्चमाः, जलचराः षष्ठाः, सर्पाः सप्तमाः। महिषाः, गवयाः, ऋष्याः, कपयः, शरभाः, वृकाः, सिंहाश्च सप्तमः गणः; एते वन्यपशवः स्मृताः। ततः स भगवान् गायत्री, ऋचः, त्रिवृत्, साम, रथन्तरं, अग्निष्टोमं च स्वमुखात् आद्याः यज्ञान् सृष्टवान्। यजुः, त्रिष्टुभं छन्दः, छन्दस्तोमं, पञ्चदशं, बृहच्छाम, उक्त्यं, दक्षिणां च स्वमुखात् उत्पादितवान्। एवं भगवान् प्रजापतिः, विविधानि रूपाणि स्वीकृत्य, सत्त्व-रजस्-तमःप्रधानानि भूतानि, देवतान्, असुरान्, पितॄन्, मनुष्यान्, पशून्, पक्षिणः, वनस्पतींश्च सृष्टवान्। स यज्ञस्य प्रवर्तनाय सर्वं जगत् संयोजितवान्। एषा श्रीलिङ्गपुराणे प्रजापतेः आदिसृष्टेः पुण्या कथा।