लिङ्गपुराणम्

एवं सन् तस्यैव सन्ततध्यानप्रभावात् सन् 'सनत्कुमार' इति नामास्य लोके प्रतिष्ठितम्। तस्य चिन्तनात् मानसाः सन्ततयः समुत्पन्नाः। तस्य महात्मनः शरीरेभ्यः समुत्थितकर्मभ्यः सह हेतुभिः ज्ञातृक्षेत्राः प्राज्ञैः सन्तानाः अङ्गेषु समुत्पन्नाः। ततः स भगवान् चतुर्विधसृष्ट्यर्थं—देवान्, असुरान्, पितॄन्, मनुष्यांश्च सृष्टुम्—स्वात्मानं सलिलैः संयोजयामास। स यदा सृष्ट्यर्थं यत्नपूर्वकं संयोगं कृत्वा स्थितः, तदा तमसोऽम्षमात्रेणैव प्रजापतेः सृष्टिः समुत्पन्ना। ततः तस्याधरात् प्रथमं पुत्राः—असुराः—जज्ञिरे। प्राणो हि 'असु' इति मुनिभिः कथ्यते; तस्मात् तस्य जन्मनः 'असुराः' इति प्रसिद्धाः। येन शरीरेण सर्वे असुराः सृष्टाः, तत् शरीरं स प्रजापतिः त्यक्तवान्; तत् शरीरं त्यक्तमात्रमेव रात्रिरभवत्। यतः सा तमसा पूर्णा, तस्मात् रात्रिः नियमिका; रात्रौ तमसा आच्छन्नाः प्राणिनः स्वपन्ति। असुरशरीरं सृष्ट्वा, स पुनः अन्यदव्यक्तं सत्त्वमयं शरीरं जग्राह, तं च स मान्यं कृतवान्। तेन शरीरेण यदा स योगं कृत्वा प्रजापतिः तुष्टिम् अवाप, तदा तस्य मुखात् दीप्तिमतः देवा अभिजज्ञिरे। सूर्यवत् दीप्तिमन्तः सन्तः ते 'देवाः' इति कथ्यन्ते; 'दिव्' धातुः दीप्तौ प्रयुज्यते, क्रीडायामपि तदर्थः। दीप्तिमन्तः सन्तः तस्मात् देवाः इति नाम्ना प्रसिद्धाः। देवान् सृष्ट्वा, स देवेश्वरः अन्यत् शरीरं जग्राह। तत् शरीरं त्यक्त्वा, तत्क्षणात् दिवसः अभवत्; तस्मात् देवाः धर्मयुक्तं दिवसं पूजयन्ति। पुनः स भगवान् अन्यत् केवलसत्त्वमयं शरीरं चिन्तयामास, पितृवत् पुत्रान् चिन्तयन्। तदा सन्ध्ययोः—रात्रिदिवसोः मध्ये—पितरः उत्पन्नाः; तस्मात् ते पितरः 'देवाः' इति कथ्यन्ते, पितृत्वं तेषां तत्रैव प्रतिष्ठितम्। येन शरीरेण पितरः सृष्टाः, तत् शरीरं स त्यक्तवान्; तत् शरीरं त्यक्तमात्रमेव सन्ध्या अभवत्। यतः दिवसो देवानां, रात्रिः असुराणां, तयोर्मध्ये पितृशरीरं श्रेष्ठतमं। तस्मात् सर्वे देवाः, सुराः, ऋषयः, मनुष्याश्च हर्षेण रात्रिदिवसोः मध्ये स्थितिं पूजयन्ति। पुनः ब्रह्मा अन्यत् राजसप्रधानं रूपं जग्राह, मनसा च सृष्टिं कर्तुम् आरब्धवान्। तेन मनसा राजसप्रियान् पुत्रान् सृष्टवान्; तस्मात् तस्य मनसो जाताः मनवः। पुनः भूतानि सृष्ट्वा, स तद्रूपं त्यक्तवान्; तत् त्यक्तमात्रं ज्योत्स्ना अभवत्। ज्योत्स्नायाः प्रादुर्भावे सन्तः प्राणिनः प्रमुद्यन्ते; स महात्मा तानि रूपाणि त्यक्तवान्। तत्क्षणात् रात्रिः, दिवसः, सन्ध्या, ज्योत्स्ना च जाताः; ज्योत्स्ना, सन्ध्या, दिवसश्च—एते त्रयः केवलं सत्त्वमयाः। रात्रिः तु केवलं तमोमयी, तस्मात् सा तमःस्वरूपा। दिवसरूपेण सृष्टाः देवाः तस्य मुखात् तुष्ट्या जाताः। दिवसा उत्पन्नत्वात् ते दिवसा बलवन्तः; तेन रूपेण प्रभुः रात्रौ उदरेण असुरान् सृष्टवान्। रात्रौ प्राणेभ्यः उत्पन्नाः ते रात्रौ बलवन्तः; एते भविष्यन्ति भविष्यत्सु देवेषु असुरैः सह। पितॄणां च मनुष्याणां च, सर्वेषु गतागतमन्वन्तरेषु, एते एव कारणानि। ज्योत्स्ना, रात्रिः, दिवसः, सन्ध्या—एते चत्वारः 'अम्भांसि' इति कथ्यन्ते; यतः ते प्रभान्ति, तस्मात् पण्डितैः तद्वचनं प्रयुज्यते। 'भाति' इत्यस्य अर्थः प्रकाशनम्; प्रजापतिः एतानि अम्भांसि सृष्ट्वा, देवांश्च, मनुष्यांश्च, दानवान् च सृष्टवान्। स पितॄन् अपि स्वेन रूपेण सृष्ट्वा, पुनः नानाविधानि भूतानि अपि ससर्ज; ज्योत्स्नारूपं त्यक्त्वा, प्रभुः अन्यद् रूपं जग्राह। स पुनः तमोरजःप्रधानं रूपं, अन्धकारे क्षुधया पूर्णं, सम्मान्य कृत्वा, अन्यानि भूतानि अपि सृष्टवान्। तेन सृष्टाः क्षुधास्वरूपाः, अम्भांसि ग्रहीतुम् उद्यताः; तेषु ये 'अम्भांसि रक्षामः' इति ऊचुः, ते रात्रौ क्षुधया विचरन्तः 'राक्षसाः' इति प्रसिद्धाः। ये तु 'अम्भांसि रमामहे' इति ऊचुः, परस्परं प्रमोदवन्तः, ते यक्षाः, गुह्यकाः, गूढकर्माणः अभवन्; 'रक्ष्' धातुः रक्षणे अपि गृहीतः। एवमेव 'यक्ष्' धातुः 'अत्तौ' इति व्याख्यायते। तम् दृष्ट्वा, प्राज्ञस्य केशाः अप्रसन्नतया पतिताः। येषां शीर्षाणि छिन्नानि, ते उपर्युत्तिष्ठन्; ये प्रभोः कृते रुदन्ति स्म, ते शिरोभ्रष्टाः अभवन्; तेषां 'वालाः' नाम प्राणीः उत्पन्नाः। 'वालाः' सर्पस्वभाविनः स्मृताः; दोषकारणात् ते 'सर्पाः' इति, पतनात् 'पन्नगाः', सर्पणात् 'अहयः' इति च कथ्यन्ते। तस्य कोपात् अग्निसम्भवः उग्रः प्राणी जातः, यः सर्पेषु प्रविष्टः, विषस्वरूपः। सर्पान् सृष्ट्वा, कोपात् तस्य क्रोधमयाः, पीतवर्णाः, उग्रस्वभावाः, मांसभक्ष्याः प्राणीः अपि सृष्टवान्। ते भूतत्वात् 'भूताः', मांसभक्षणात् 'पिशाचाः' इति कथ्यन्ते। स यदा शान्तचित्तः गीतवान्, तदा गन्धर्वाः जाताः। 'धयति' इति धातुः 'पान' अर्थे गृहीतः; गन्धर्वाः वाचं पित्वा जाताः, तस्मात् तेन नाम्ना स्मृताः। एवं स भगवान् प्रजापतिः सत्त्व, रजस्, तमोमयानि रूपाणि धृत्वा, विविधान्यपि भूतानि, देवमानुषदानवपितृराक्षसादीन्, यक्षगुह्यकवालासर्पपिशाचगन्धर्वादीन् च ससर्ज, सर्वं जगत् समुत्पादयामास।