लिङ्गपुराणम्

ततः कथं प्राणवायूनां स्पष्टता स्मर्यते, तदाहुः—नागः, कूर्मः, कृकलः, देवदत्तः, धनञ्जयः च, एते पञ्च वायवः प्राणवायूनां स्पष्टता इति स्मृताः। यः प्राणः सर्वं सञ्चालयति, स एव प्राणः इति कथ्यते; अपानः तु अन्नादीनि क्रमशः निष्कासयति। व्यानः अङ्गेषु व्याप्य, रोगादीनां सञ्चालकः; स एव प्राणबिन्दून् सञ्चालयति, तद् उदानः इति कथ्यते। समानः अङ्गानां समत्वं साधयति; एते पञ्च वायवः नाम्ना प्रसिद्धाः। नागः उच्छ्वासजननं करोति, कूर्मः नेत्रविमोचनाय; कृकलः तु तृष्णाजननाय, देवदत्तः तु जृम्भायै, धनञ्जयः तु महाशब्दः, सर्वत्र व्याप्य, मृत्योरपि पश्चात् स्थितः। एवं दश वायूनां स्पष्टता प्राणायामेन साध्यते; चतुर्थं नाम्ना चतुर्नाम्नि, द्विजश्रेष्ठ। तत्र विश्वः, महान्, प्रज्ञा, मनः, ब्रह्मा, चिति, स्मृति, ख्याप्ति, संवित्, ततः ईश्वरः, मतिः—एते ज्ञायन्ते। द्विजश्रेष्ठ, एते बुद्धेर्नामानि महात्मनां; बुद्धेः स्पष्टता प्राणायामेन साध्यते। विश्वः सर्वात्मकावस्था, मुनीश्वर; सर्वतत्त्वेषु ज्येष्ठः, महान् तु महत्त्वेन श्रेष्ठः। यः प्रमाणं ज्ञानगुहां च, यस्मात् मनः चिन्तयति; तस्य व्यापकत्वात्, विस्तारशक्त्या च, ब्रह्मविद्भिः ब्रह्मा इति कथ्यते। चितिः सर्वकर्माणि उपभोगाय सञ्चिनोति; स्मृतिः यद् यद् स्मरति, संवित् यया सर्वं ज्ञायते। ख्याप्तिः यया वस्तु ज्ञायते, नानाप्रकारेण ज्ञानादिभिः; ईश्वरः सर्वतत्त्वानां स्वामी, सर्वज्ञः। मतिः यया चिन्त्यते, विचार्यते, मुनीश्रेष्ठ; यया अर्थबोधः साध्यते, सा बुद्धिः इति प्रसिद्धा। बुद्धेः स्पष्टता प्राणायामेन साध्यते; प्राणायामेन सर्वदोषान् निगृह्य, यमः इति कथ्यते। धारणया पापं नश्यति, प्रत्याहारेण च; विषवत् विषयान् मन्येत, अलौकिकगुणेषु ध्यानं कुर्यात्। समाधिना योगिनां श्रेष्ठः ज्ञानवृद्धिं वर्धयेत्; यथास्वं स्थितिं प्राप्त्वा, योगाङ्गानि क्रमशः आचरेत्। योगसिद्ध्यर्थं आसनानि सम्यक् प्राप्त्वा, आत्मज्ञः योगदर्शनं अयुक्तकाले न पश्यति। वह्निप्रयोगे, वा जले, वा शुष्कपत्रराशौ, वा जीवसमाकीर्णस्थले, श्मशाने, भग्नगोशाले, वा चतुर्दिक् स्थानस्य च— शब्दभीतिस्थले, वा वर्तुलवर्त्मनि, अशुचिस्थले, दुष्टजनसमाकीर्णे, वा मच्छिकादिसंयुक्ते—न योगाभ्यासः कर्तव्यः। शरीरक्लेशे, वा मानसिकविक्षेपे, योगाभ्यासं न कुर्यात्; गुह्ये, शुभे, रम्ये स्थले, पर्वतगुहायाम्, वा क्षेत्रे, गुह्यस्थले, वा रम्यवनान्तरे, वा गृहस्थले, शुभस्थले, एकान्ते, जीववर्जिते— शुद्धस्थले, सुलेपिते, सुशोभिते, दर्पणान्तःप्रकाशे, कृष्णागुरुगन्धयुक्ते, विविधपुष्पैः भूषिते, छत्रैः शोभिते, फलपल्लवसमृद्धे, कुशपुष्पैः युक्ते—सम्यक् आसनं कृत्वा, योगाङ्गानि यत्नेन आचरेत्। प्रथमं गुरवे, ततः भवाय, देवीमुपास्य, विनायकाय च नमः कृत्वा। योगज्ञः योगिनां नाथेषु शिष्येषु च सन्निधौ, स्वस्तिकबद्धपद्मार्धपद्मासनं धारयित्वा, योगेन संयोगं कुर्यात्। उभयोरपि जान्वोः समता, वा एकस्य जान्वः, स्थिरता च, पादौ संयोज्य, मुखं निष्कर्ष्य, नेत्रयोः संयमं कृत्वा, उरः उन्नतम्, गुल्फैः शिश्नं रक्षयित्वा, लिङ्गं च संरक्षयित्वा, शिरः किंचित् उन्नतम्, दन्तौ न स्पृशेत्, नासाग्रं पश्येत्, न च दिशः विलोकयेत्। तमः राजसा आच्छाद्य, राजसं सत्त्वेन, सत्त्वे स्थित्वा, शिवे ध्यानं कुर्यात्। ओंकाररूपेण, दीपशिखासदृशे, कमलकोषे, परमपवित्रं ध्यानं कुर्यात्। अथवा, नाभ्यधः परमकमले, त्रिप्रमानं, अष्टपद्मे वा पञ्चपद्मे वा, तथैव—त्रिकोणं, वह्निमण्डलं, सोममण्डलं, सूर्यमण्डलं, तेषां शक्तिसहितं, सूर्यं, सोमं, वह्निं क्रमशः। ततो वह्निं, सूर्यं, सोमं च, तदनु वह्निमण्डलाधः धर्मादिचतुष्टयं स्थापयित्वा। तदुपरि गुणत्रयं क्रमशः चिन्त्य, सत्त्वे स्थित्वा, रुद्रं स्वशक्तिसंवृतं ध्यानं कुर्यात्। नाभौ, वा कण्ठे, वा भ्रूमध्ये, वा ललाटमध्ये, वा शिखरस्थले, सम्यक् ध्यानं कुर्यात्। द्विपद्मे, षोडशारके, द्वादशारके, दशारके, षट्कोणे, चतुष्कोणे वा शिवं क्रमशः ध्यानं कुर्यात्। सुवर्णसदृशे, राजप्रासादोपमे, शुक्लवर्णे, द्वादशसूर्यसमप्रभे, सोममण्डलसदृशे, वा विद्युत्प्रभायाम्, परमेश्वरं ध्यानं कुर्यात्; वा अग्निवर्णे, विद्युत्प्रभायाम्, चक्रे ध्यानं कुर्यात्। वज्राग्रसदृशे, पद्मरागसदृशे, नीलरक्तचक्रे वा योगी ध्यानं कुर्यात्। हृदि महेश्वरं, नाभिकमले सदाशिवं, ललाटे चन्द्रशेखरं, भ्रूमध्ये शंकरं ध्यानं कुर्यात्।