लिङ्गपुराणम्

सर्वलोकपितामहः संकल्पात् संकल्पमेव सृष्टवान्। तस्य च मनसः ब्रह्मणः रुचिनामकः सुतः उत्पन्नः। तस्य प्राणतः ब्रह्मणा दक्षः सृष्टः, चक्षुषः मरीचिः, हृदयात् जलसम्भवस्य मुनेः भृगुः जातः। शिरसः अङ्गिराः, कर्णयोः अत्रिः, निष्वासतः पुलस्त्यः, विवासतः पुनः पुलहः उत्पन्नः। समनः प्राणात् वसिष्ठः, अपानात् क्रतुः सृष्टः। एते एकादश दिव्याः ब्रह्मसुताः स्मृताः। धर्मादयः प्रथमा ब्रह्मसुताः, भृग्वादयः नव ब्रह्मवादिनः सृष्टाः। ते प्राचीनगृहस्थाः धर्मं स्थापयामासुः, तेषु द्वादश दिव्याः सन्ततयः सन्ति, देवगुणसमन्विताः। ते कर्मनिष्ठाः, सन्ततिप्रधानाः, महर्षिभिः शोभिताः। ऋभुश्च सनत्कुमारश्च—एतौ द्वौ ऊर्ध्वरेतसौ। पूर्वजौ, सर्वेषां ज्येष्ठौ, अष्टमे अतीते कल्पे प्राचीना, लोकसाक्षिणौ। तौ स्वदीप्तिं संहरित्वा, उभयलोके प्रतिष्ठितौ, योगाभ्यासनिरतौ, स्वात्मानं स्वात्मनि स्थापयित्वा स्थितौ। तौ सन्तानं धर्मं कामं च परित्यज्य, वैराग्ये प्रतिष्ठितौ; यथोत्थितः, स एव अत्र कुमार इति कथ्यते। अतः अत्र तस्य सनत्कुमार इति नाम प्रसिद्धम्; तस्य ध्यानेन मानसाः सन्ततयः अभवन्। तस्य देहसमुत्थानकर्मभिः सह तैः कारणैः, क्षेत्रज्ञाः तस्य प्राज्ञस्य अङ्गेभ्यः सम्प्रसूताः। ततः स देवाः, असुराः, पितरः, मनुष्याश्च—एतान् चतुर्विधान् सृष्टुमिच्छन्, आत्मानं एभिः आपः संयोजयामास। तदा स यत्नेन सृष्टौ प्रवृत्तः, तस्य केवलतमःसारात्, प्रजापतेः सृष्टिः अभवत्। तस्य अधोभागात् प्रथमं असुराः पुत्राः उत्पन्नाः; प्राणः (असुः) इति मुनिभिः जीवितं कथ्यते, तस्मात् तेषां जन्मना असुराः इति नाम। येन शरीरेण सर्वे असुराः सृष्टाः, तद् शरीरं स पितामहः त्यक्तवान्; तत् शरीरं त्यक्तं सति, सहसा रात्रिः अभवत्। तमसा पूर्णं तस्मात् रात्रिः नियामिका; रात्रौ तमसा आच्छन्नाः प्राणिनः स्वपन्ति। असुरशरीरं सृष्ट्वा, अनन्तरं सत्त्वसम्पन्नं अन्यत् अमूर्तं शरीरं आसीत्, तद् ब्रह्मा पूजयामास। तेन तेन शरीरेण संयोगमकरोत्, प्रजापतिः तुष्टिमविन्दत्; तस्य मुखात् दीप्तिमान् सन् देवाः उत्पन्नाः। दीप्तिमतः तस्य जन्मतः, ते देवा इति कथ्यन्ते; 'दिव्' धातोः दीप्तिः अर्थः, क्रीडया इति विज्ञायते। दीप्तिमन्तः तस्मात् जाताः इति देवाः कथ्यन्ते; देवान् सृष्ट्वा, देवेशः अन्यत् शरीरं धारयामास। तद् शरीरं त्यक्तं सति, सहसा दिवा अभवत्; तस्मात् देवा दिवसं पूजयन्ति, यः धर्मसम्पन्नः अस्ति। अनन्तरं स सत्त्वमात्रमयं अन्यत् शरीरं चिन्तयामास, पितृसमान् पुत्रान् चिन्तयन्, स्वयम् ईश्वरः। पितरः रात्रिदिवसोः संधौ, द्विसंध्ययोः उत्पन्नाः; तस्मात् ते पितरः देवाः इति स्मृताः, तेषां पितृत्त्वं तत्र प्रतिष्ठितम्। येन शरीरेण पितरः सृष्टाः, तत् शरीरं स त्यक्तवान्; तत् शरीरं त्यक्तं सति, सहसा सन्ध्या अभवत्। दिवा देवत्वं, रात्रिः असुरत्वं, तयोः मध्ये पितृशरीरं श्रेष्ठतमम्। अतः सर्वे देवा, अमराः, ऋषयः, मनुष्याश्च, हृष्टाः रात्रिदिवसोः मध्ये रूपं पूजयन्ति। पुनः ब्रह्मा रजसा पूर्णं अन्यत् रूपं धारयामास, मनसा च प्रभुः सृष्टिं चकार। तेन रजःप्रियान् मानसिकान् पुत्रान् सृष्टवान्; तस्मात् ते मनसः जाताः मनवः अभवन्। भूतानि पुनः सृष्ट्वा, तद् रूपं स त्यक्तवान्; तद् रूपं त्यक्तं सति, ज्योत्स्ना सहसा उत्पन्ना। ज्योत्स्नायाः आगमने सन्तः प्रहृष्टाः भवन्ति, तानि रूपाणि महात्मना त्यक्तानि। तदा रात्रिः, दिवा, सन्ध्या, ज्योत्स्ना—एतानि चत्वारि सहसा जातानि; ज्योत्स्ना, सन्ध्या, दिवा—एते त्रयः सत्त्वमात्रकाः। रात्रिः तु तमोमयी, तस्मात् अन्धकारात्मिका; अतः दिवारूपात् सृष्टाः देवा तस्य मुखात् सन्तुष्टाः जाताः। दिवा जाताः सन्तः, ते दिवा बलवन्तः; तेन रूपेण प्रभुः रात्रौ उदरात् असुरान् सृष्टवान्। रात्रौ प्राणेभ्यः जाताः ते रात्रौ बलवन्तः; एते भविष्यन्ति देवेषु, असुरैः सह। पितृणां च मनुष्याणां च, अतीतानागतमन्वन्तरेषु, एते एव कारणानि। ज्योत्स्ना, रात्रिः, दिवा, सन्ध्या—एते चत्वारः 'अम्भांसि' इति कथ्यन्ते; दीप्तिमन्तः सन्ति, अतः पण्डितैः एष शब्दः प्रयुज्यते। 'भाति' इति दीप्तेः अर्थः; ततः प्रजापतिः एतानि अम्भांसि सृष्ट्वा, देवाः, मनुष्याः, दानवान् अपि सृष्टवान्। स पितॄन् अपि स्वेन रूपेण सृष्टवान्, पुनः नानाविधानि भूतानि अपि; ज्योत्स्नारूपं त्यक्त्वा, प्रभुः अन्यत् रूपं धारयामास। पुनः तमोरजसि प्रधानं, अन्धकारे क्षुधया पूर्णं रूपं पूजयामास; ततः प्रभुः अन्यान् अपि सृष्टवान्।