लिङ्गपुराणम्

ज्ञानवशात् महाबलिनः ते निवृत्ताः सञ्जातविवेकाः, विविधतायाम् अनासक्ताः, योगिनः अपि स्वकर्मसु विरम्य शमं गताः। तैः सृष्ट्यभावे पुनः प्रवृत्त्यभावेन लीनतां प्राप्ताः; तेषां गत्यन्ते ब्रह्मणा पुनः अन्ये सिद्धपुत्राः सृष्टाः। तदा ब्रह्मा मनसा तान् स्वस्थानाभिमानिनः ससर्ज, येन पृथ्वी सर्वभूतप्रलयपर्यन्तं धृता। सः आपः, अग्निम्, पृथ्वीम्, वायुम्, व्योम, आकाशं, समुद्रान्, नद्यः, पर्वतान्, वनस्पतींश्च ससर्ज। औषधीः, लतान्, वृक्षान्, गुल्मान्, वल्लीन्, दारूणि, कालमानानि, क्षणान्, संध्यान्, रात्रिदिवसौ च सृष्टवान्। पक्षान्, मासान्, अयनानि, वर्षाणि, युगानि च निर्माय, स्थानपतिंश्च तेषां नामभिः प्रसिद्धान् अकल्पयत्। अथ मे शृणु, यथाहं महादेवान् ऋषींश्च वदामि—मरीचिं, भृगुम्, अङ्गिरसं, पुलस्त्यं, पुलहं, क्रतुम्, दक्षम्, अत्रिं, वसिष्ठं—एते नव ब्रह्मणा मनसा सृष्टाः। एते पुराणेषु प्रतिष्ठिताः प्राचीनब्रह्माणः। तेषां सर्वेषां ब्रह्मस्वरूपिणां ब्रह्मवादिनां च, पदानि पूर्ववत् पङ्कजसम्भवेन विनियुक्तानि। ततः सः संकल्पं च धर्मं च ससर्ज, यः सुखदायकः; तस्मात् संकल्पात् महेश्वरेण धर्मः सृष्टः। पुनः संकल्पात् एव सर्वलोकपितामहः संकल्पं ससर्ज; तस्मात् मनसो ब्रह्मणो रुचिनामकः पुत्रः अभवत्। तस्य श्वासात् ब्रह्मणा दक्षः सृष्टः, नेत्राभ्यां मरीचिः, हृदयात् जलसम्भूतस्य भृगुः। शिरसः अङ्गिराः, कर्णाभ्यां अत्रिः, निष्वासात् पुलस्त्यः, अपानात् पुनः पुलहः उत्पन्नः। समानीकश्वासात् वसिष्ठः, अपानवायोः क्रतः जातः; एते एकादश दिव्याः ब्रह्मसुताः स्मृताः। धर्मादयः आद्याः ब्रह्मपुत्राः, भृग्वादयः नव ब्रह्मवादिनः सृष्टाः। ते प्राचीनगृहस्थाः धर्मं स्थापयामासुः; तेषां मध्ये द्वादश दिव्याः सन्तानाः, दैवीः गुणैः युक्ताः। ते कर्मशीलाः, प्रजावन्तः, महर्षिभिः भूषिताः; ऋभुश्च सनत्कुमारश्च—एतौ ऊर्ध्वरेतसौ। पूर्वजौ, तेषां श्रेष्ठौ, ज्येष्ठौ; अष्टमे अतीते कल्पे ते प्राचीनाः, लोकसाक्षिणौ। तौ तेजोविराम्य, उभयत्र स्थितौ, योगनिष्ठौ, आत्मानं आत्मनि निवेश्य स्थितौ। प्रजाधर्मकामान् त्यक्त्वा, वैराग्ये प्रतिष्ठितौ, उत्पत्त्याः कारणात् एषः कुमारः इह उच्यते। अतः तस्य नाम सनत्कुमारः इह प्रतिष्ठितम्; तस्य ध्यानतः मानसाः अपत्याः उत्पन्नाः। तस्य शरीरेभ्यः क्रियाभ्यः च सहेतुभ्यः, क्षेत्रवित् आत्मानः तस्य धीमतः अङ्गेभ्यः सम्प्रसूताः। अथ सः चतुर्विधान् सृष्टुम् इच्छन्—देवान्, असुरान्, पितॄन्, मनुष्यांश्च—स्वात्मानं आप्सु संयोजयामास। सृष्ट्यभिप्रायेण प्रयत्नेन संयोगं कुर्वन्, तमसः सारात् सृष्टिः प्रजापतेः अभवत्। तदा तस्य अधरभागात् प्रथमं पुत्राः—असुराः—उत्पन्नाः; ‘असु’ इति प्राणः मुनिभिः उच्यते, तस्मात् तेषां जन्मना असुराः इति कथ्यन्ते। येन शरीरेण सर्वे असुराः सृष्टाः, तं शरीरं सः त्यक्तवान्; तत् शरीरं त्यक्त्वा रात्रिः अभवत्। तमसा पूर्णत्वात् रात्रिः नियामिका; रात्रौ तमसा आवृताः भूतानि सुप्यन्ति। असुरशरीरम् सृज्य, सः पुनः अन्यं शरीरं अव्यक्तं सत्त्वमयम् आदत्त; तद् अपि पूजितवान्। तेन शरीरं संयोगेन प्रजापतिः तुष्टिम् अविन्दत्; तस्य मुखात् दीयमानात् देवाः अभवन्। तेजसा जातत्वात् ते देवाः इति कथ्यन्ते; ‘दिव्’ इति धातोः दीपनार्थकत्वात्, क्रीडया एवम् उच्यते। तस्मात् ब्रह्मणः दीप्त्या जाताः देवाः इति; देवान् सृष्ट्वा, देवेश्वरः अन्यं शरीरं आदत्त। तद् शरीरम् अपि त्यक्त्वा, तत्क्षणात् दिवसः अभवत्; तस्मात् देवाः धर्मयुक्तं दिवसं पूजयन्ति। पुनः सः अन्यं शरीरं केवलं सत्त्वमयं चिन्तयामास, पितृसमान् पुत्रान् चिन्तयन्, प्रभुः विचिन्त्य। तदा पितरः रात्रिदिवसयोः संध्ययोः उत्पन्नाः; तस्मात् ते पितरः देवाः, तेषां पितृत्वं तत्रैव प्रतिष्ठितम्। येन शरीरें पितरः सृष्टाः, तं शरीरं सः त्यक्तवान्; तत् शरीरं त्यक्त्वा संध्या अभवत्। दिवसं देवानाम्, रात्रिः असुराणाम्, मध्ये स्थितम् पितृशरीरं श्रेष्ठम्। अतः सर्वे देवाः, सुराः, ऋषयः, मनुष्याश्च, हर्षेण रात्रिदिवसोर्मध्ये स्थितां रूपां पूजयन्ति। पुनः ब्रह्मा अन्यं रूपं राजसं आदत्त, मनसा सृष्टिं चकार। तदा सः रजोगुणप्रियान् पुत्रान् मनसा ससर्ज; तस्मात् ते मनस्विनः मनवः अभवन्। एवं भूयः प्रजाः सृष्ट्वा, तद्रूपं सः त्यक्तवान्; तस्य रूपस्य त्यागे, तत्रैव ज्योत्स्ना अभवत्।