लिङ्गपुराणम्

सप्तमी सृष्टिः तु तिर्यग्योन्यां मनुष्याणां प्रवृत्तिः स्मृता, अष्टमी च सृष्टिः दयारूपा, या सत्त्विक्यपि तामसी च भवति। एते पञ्च सृष्टयः गौण्यः, तिस्रः तु मुख्याः परिगण्यन्ते। मुख्यगौण्यः कौमार्यश्च नवमी सृष्टिः उच्यते। तिस्रो मुख्याः सृष्टयः प्राग्बुद्धिपूर्वकाः न स्युः, षड्विधाः तु ब्रह्मणः प्रवृत्ताः बुद्धिपूर्वकाः सन्ति। इदानीं विस्तीर्णां दयासृष्टिं शृणु, या चतुर्विधा स्थिता सर्वेषु भूतेषु व्याप्य दृश्यते। एवं नव सृष्टयः मुख्यगौण्यः सम्यग् विचिन्त्यन्ते, परस्परं संबद्धाः च कारणरूपेण पण्डितैः परिज्ञायन्ते। आदौ ब्रह्मा स्वस्य मनसः संकल्पात् समाना ऋभुं च सनत्कुमारं चोत्पादयत्, तौ उर्ध्वबीजौ स्मृतौ। तौ सर्वेषां पूर्वजौ, अष्टमे कले प्राचीनकाले लोकार्थं साक्षिणौ आसाताम्। वराहकल्पे पृथिव्यां तौ तेजः संहृत्य स्थितवन्तौ, आत्मानम् आत्मनि स्थापयित्वा मोक्षकर्मसु प्रवृत्तौ। सन्तानधर्मकामान् परित्यज्य विरक्तिं समाश्रित्य, यथोत्पन्नः एवं स कुमारेणोक्तः। तस्मात् अस्य नाम सनत्कुमार इति प्रसिद्धं, स च सनन्दः सनकः च मुनिः सनातनः इति कथ्यते। ते महात्मानः ज्ञानात् निवृत्ताः, विविधकर्माणि न कुर्वन्तः, योगिनः अपि निष्क्रियाः अभवन्। न सृष्टिं कृत्वा त एव पुनः प्रलये प्रविष्टाः; तेषां गत्यन्ते, पुनः ब्रह्मा अन्यान् सुतान् सृष्टवान्। ततः ब्रह्मा स्वचिन्तया स्वस्थानाभिमानिनः पुत्रान् ससर्ज, येन पृथिवी भूतानां प्रलयपर्यन्तं धार्यते। तेन आपः, अग्निः, पृथिवी, वायुः, व्योम, नभः, समुद्राः, नद्यः, पर्वताः, वनस्पतयः च सृष्टाः। सः ओषधीः, लतान्, वृक्षान्, गुल्मान्, तृणान्, दारून्, कालमानानि, क्षणान्, संध्यान्, रात्रिदिवसौ च ससर्ज। पक्षान्, मासान्, अयनानि, वर्षाणि, युगानि च; तेषां अधिपतीन्, स्थाननामभिः प्रसिद्धान् अपि ससर्ज। अथ मे शृणु महादेवानां महर्षीणां च सृष्टिं—मरीचिं, भृगुम्, अङ्गिरसं, पुलस्त्यं, पुलहं, क्रतुम्। दक्षम्, अत्रिं, वसिष्ठं च—एते नव ब्रह्मणः मानसाः सुताः, पुराणेषु प्राचीनब्रह्माणः इति प्रतिष्ठिताः। सर्वेभ्यः ब्रह्मस्वरूपेभ्यः ब्रह्मवादिभ्यः तेषां स्वस्थानानि पद्मयोनिना यथापूर्वं दत्तानि। ततः सः संकल्पं च धर्मं च ससर्ज, यः सुखदः स्मृतः; संकल्पात् महेश्वरः धर्मं ससर्ज। संकल्पात् एव सर्वलोकपितामहः संकल्पं ससर्ज, मनसः च ब्रह्मणः ऋचिः नाम भूतो जातः। प्राणात् तु ब्रह्मणः दक्षः, नेत्राभ्यां मरीचिः, हृदयात् जलजन्मनः भृगुः उत्पन्नः। शिरसः अङ्गिराः, कर्णाभ्यां अत्रिः, निष्वासात् पुलस्त्यः, उदानात् पुलहः पुनः सृष्टः। समनः वायोः वसिष्ठः, अपानात् क्रतुः उत्पादितः; एवं एते एकादश ब्रह्मसुताः स्मृताः। धर्मादयः आद्याः, सर्वे ब्रह्मसुताः, भृग्वादयः नव ब्रह्मवादिनः सृष्टाः। ते प्राचीनगृहस्थाः धर्मं प्रतिष्ठापयन्, तेषां द्वादश वंशाः दिव्याः, देवगुणयुक्ताः। ते कर्मसु प्रवृत्ताः, सन्तानशीलाः, महर्षिभिः भूषिताः; ऋभुश्च सनत्कुमारश्च उर्ध्वबीजौ स्मृतौ। पूर्वं जातौ तौ तेषां श्रेष्ठतमौ, सर्वेषां ज्येष्ठौ, अष्टमे कले प्राचीनकाले लोकार्थं साक्षिणौ। तौ तेजः संहृत्य उभयत्र स्थितवन्तौ, योगाभ्यासे प्रवृत्तौ, आत्मानम् आत्मनि स्थापयित्वा। सन्तानधर्मकामान् परित्यज्य, विरक्तिं समाश्रित्य, यथोत्पन्नः तथा कुमारेणोक्तः। तस्मात् अस्य नाम सनत्कुमार इति प्रतिष्ठितम्; तस्य ध्यानात् मानसाः अपत्याः उत्पन्नाः। तस्य शरीरसमुत्थानकर्मभिः सह तेषां कारणैः क्षेत्रज्ञाः तस्याङ्गेभ्यः उत्पन्नाः। ततः सः चतुर्विधसृष्टिं—देवान्, असुरान्, पितॄन्, मनुष्यांश्च—कर्तुम् इच्छन्, आत्मानं आपः योजयामास। सृष्ट्यर्थं प्रयत्नेन संयोगं कुर्वन्, प्रजापतिः तमसो मूलेनैव सृष्टिं ससर्ज। तदा तस्य अधरभागात् प्रथमं असुराः पुत्रा अभवन्; असुः इति प्राणः ऋषिभिः उच्यते, तस्मात् तेषां जन्मना असुराः इति नाम। येन शरीरेण सर्वे असुराः सृष्टाः, तद् शरीरं सः त्यक्त्वा, तत् शरीरं रात्रिः अभवत्। तदन्धकारपूर्णत्वात् रात्रिः नियामिका स्मृता; रात्रौ तमसा आवृताः भूतानि सुप्तानि भवन्ति। असुरशरीरं सृष्ट्वा, सः अन्यं शरीरं जग्राह, यत् अव्यक्तं सत्त्वपूर्णं च; तत् शरीरं सः पूजयामास। तस्मिन् शरीरसम्योगे प्रजापतिः प्रीतिम् अलभत; तस्य मुखात् दीयमानस्य देवाः अभवन्। दीप्तिमन्तः जाताः इति तान् देवान् आहुः; ‘दिव्’ इति धातोः प्रकाशने, क्रीडायाम् अपि तद् एव विज्ञायते।