लिङ्गपुराणम्

अष्टधा रूपे स्थिता एषा सृष्टिः, तारा-लक्षणादिभिः चिन्हिता दृश्यते। मनुष्याः सिद्धात्मानः गन्धर्वसमानाः सन्ति, तस्मात् एषा वह्निमयी सृष्टिः प्रवाहः इति कथ्यते। पञ्चमी तु कृपासृष्टिः, या चतुर्विधा प्रतिष्ठिता—प्रतिनिवृत्त्या, शक्त्या, प्राप्त्या, तुष्ट्या च। स्थावरयोनिṣu प्रतिनिवृत्तिः, तिर्यग्योनिषु शक्त्या, मनुष्येषु सिद्धात्मानः, ऋषिदेवेषु तु परिपूर्णा स्यात्। एवं प्रथमा सृष्टिः, द्वितीया तु नवमी परिगण्यते; भूतप्राणिषु षष्ठी सृष्टिः इति प्रसिद्धा। पुनः, भूतप्राणिनां लय-स्थितिज्ञानं तैः ज्ञायते, सप्तमी च सृष्टिः तेषां कथ्यते। सर्वे ते ग्राहकाः, नित्यं विभागे प्रवृत्ताः, आस्वादकाः, चपलाचारा, भूतादारभ्य प्रवृत्ताः इति ज्ञेयाः। प्रतिनिवृत्त्या चाशक्त्या च भूतादारम्भः सञ्जातः; आद्या सृष्टिः महतः ब्रह्मसृष्टिः इति विज्ञेया। द्वितीया सूक्ष्मभूतसृष्टिः, तृतीया विकारोत्था इन्द्रियसृष्टिः कथ्यते। एवं प्रथमा सृष्टिः, या पूर्वं बुद्धिपूर्वा, तस्याः प्रधान्या सृष्टिः चतुर्थी, प्रधानाः स्थावराः इति प्रसिद्धाः। ततः सप्तमी सृष्टिः अधोगमिनी, या मानव्या; अष्टमी कृपासृष्टिः सा सत्त्विकी च तामसी च। एते पञ्च द्वितीयाः सृष्टयः, प्रथमा त्रयः स्मृताः; प्रथमा, द्वितीया, कौमार्यः च नवमी इति कथ्यते। त्रयः प्रथमा बुद्धिपूर्वा न स्यु:; षड्ब्रह्मोत्थाः बुद्धिपूर्वाः सन्ति। अधुना कृपासृष्टेः विस्तारं शृणु, या चतुर्विधा सर्वेषु भूतेषु व्याप्या प्रतिष्ठिता। एवं नव सृष्टयः—प्रथमा द्वितीयाश्च—परिगण्यन्ते; परस्परं संबद्धाः, कारणानि इति मनीषिभिः अभिज्ञायन्ते। आदौ ब्रह्मा स्वमना: समाना: ससर्ज—ऋभुं च सनत्कुमारं च, एतौ ऊर्ध्वरेतसौ। ताभ्यां सर्वेभ्यः पूर्वं जातौ, ज्येष्ठतमौ; अतीते अष्टमे कल्पे, ते लोकरक्षिणः प्राचीनाः। वराहकल्पे, भूतले, तेजः संहृत्य, उभौ स्थितवन्तौ; आत्मानं आत्मनि न्यस्य मोक्षकर्मणि प्रवृत्तौ। प्रजाधर्मकामान् परित्यज्य, वैराग्यं शरणं गतौ; यथा जातः, तथा अत्र कुमारः उच्यते। तस्मात् अस्य नाम सनत्कुमारः इह प्रसिद्धः; सानन्दः, सनकः, तथा प्राज्ञः सनातनः इति। ज्ञानतः, महाबलिनौ, निवृत्तौ, जाग्रतः, वैचित्र्ये अप्रवृत्ताः योगिनश्च अपि विरम्य स्थिताः। न सृष्ट्वा प्रजाः, पुनः प्रवृत्तौ लये प्रविष्टवन्तौ; तेषां गतौ, स ब्रह्मा तत्र अन्यान् सुतान् ससर्ज। ब्रह्मा ततः स्वमना: स्थित्यनुरूपान् ससर्ज, येन पृथिवी धारिता प्रजालये पर्यन्तम्। स जलं, वह्निं, पृथिवीं, वायुम्, व्योम, नभः, समुद्रान्, नद्यः, पर्वतान्, वनस्पतींश्च ससर्ज। स औषधीः, लतान्, वृक्षान्, गुल्मान्, वल्लीन्, काननानि, कालमानानि, क्षणान्, संध्यान्, रात्रिदिवसौ च ससर्ज। पक्षान्, मासान्, अयनानि, संवत्सरान्, युगानि, सर्वान् स्थानपालान्, स्थाननामभ्यः प्रसिद्धान् अपि ससर्ज। अथ मे शृणु, ये महादेवा: महर्षयश्च; मरीचिः, भृगुः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः। दक्षः, अत्रिः, वसिष्ठः—एते नव मनसा सृष्टाः; एते प्राचीनब्रह्माणः, पुराणेषु प्रतिष्ठिताः। तेषां सर्वेषां ब्रह्मस्वरूपिणां, ब्रह्मवादिनां, कमलजः पूर्ववत् स्थानानि न्ययोजयत्। ततः संकल्पं, धर्मं च सुखदायकं च ससर्ज; संकल्पात् महेश्वरः धर्मं ससर्ज। संकल्पात् एव सर्वलोकपितामहः संकल्पं ससर्ज; मनसः च रुचिनामकं प्रजापतिं ब्रह्मा ससर्ज। श्वासात् ब्रह्मणा दक्षः सृष्टः; नेत्राभ्यां मरीचिः; हृदयात् जलोद्भवर्षेः भृगुः। शिरसः अङ्गिराः, कर्णाभ्यां अत्रिः, प्राणेन पुलस्त्यः, अपानात् पुनः पुलहः। समनः वायोः वसिष्ठः, अपानात् क्रतुः सञ्जातः; एते एकादश दिव्याः ब्रह्मपुत्राः स्मृताः। धर्मादयः आद्याः, सर्वे ब्रह्मपुत्राः; भृग्वादयः सृष्टाः—एते नव ब्रह्मवादिनः। ते प्राचीनगृहस्थाः धर्मं प्रतिष्ठितवन्तः; तेषां द्वादश वंशाः, दिव्याः, देवगुणयुक्ताः। ते कर्मनिष्ठाः, प्रजावन्तः, महर्षिभिः भूषिताः; ऋभु: सनत्कुमारश्च ऊर्ध्वरेतसौ। पूर्वं जातौ, तेषु श्रेष्ठतमौ, ज्येष्ठतमौ; अतीते अष्टमे कल्पे, प्राचीनौ, लोकेषु साक्षिणौ। तौ तेजः संहृत्य, उभौ लोके स्थितौ, योगाभ्यासे प्रवृत्तौ, आत्मानं आत्मनि स्थाप्य। प्रजाधर्मकामान् परित्यज्य, वैराग्ये स्थितौ, यथोत्पन्नः, कुमारः इति अस्य नाम प्रसिद्धम्।