लिङ्गपुराणम्

द्विजश्रेष्ठ, पशुभ्यः प्रारभ्य ये विच्युतमार्गाः स्मृताः, तेषां चिन्तनानन्तरं सत्त्वप्रधानं सृष्टिं भगवान् ब्रह्मा समुत्पादयत्। सा तृतीया सृष्टिः, ऊर्ध्वस्रोतः प्रतिष्ठिता, यतो हि सा ऊर्ध्वं प्रवर्तते, तस्मात् ऊर्ध्वस्रोतसि इति प्रसिद्धा। तत्र सुखसमृद्धयो हर्षयुताश्च अन्तर्बहिश्च प्रकाशवन्तः, ऊर्ध्वस्रोतसः समुत्पन्ना इति विख्याता। सत्त्वयोगेन निर्मिता, सत्त्वजा इति स्मृताः, एषा तृतीया ऊर्ध्वस्रोतसि, देवसृष्टिरिति कथ्यते। एते अन्तर्बहिश्च प्रकाशवन्तः, ऊर्ध्वस्रोतसः समुत्पन्ना इति पुनः स्मृताः; एते ऊर्ध्वस्रोतसोऽपि तृप्तात्मानः पण्डितैः कथ्यन्ते। यदा ऊर्ध्वस्रोतसः देवाः सृष्टाः, तदा करुणामयः ब्रह्मा तुष्टः अभवत्, ततः पुनः अपरां सृष्टिं चिन्तयामास। स भगवान् ईश्वरः प्रयोजनयुक्तां सृष्टिं पुनः निर्माय, सत्यनिष्ठया चिन्तयन् ततः सा सृष्टिः अभवत्। तदा व्यक्तात् क्रियाशीलः प्रवाहः समुत्पन्नः, स प्रावृत्तिस्रोताः इति कथ्यते, यतः ते अग्रे प्रवर्तन्ते। तत्र प्रकाशसमृद्धाः, तमसा मिश्रिताः, राजसं प्रधानं च, अतः दुःखयुताः पुनः पुनः कर्म कुर्वन्ति। मनुष्याः क्रियाशीलाः अन्तर्बहिश्च आच्छादिताः। ते अष्टविधरूपे प्रतिष्ठिताः, तारादिलक्षणैः युक्ताः। एते मनुष्याः सिद्धात्मानः गन्धर्वोपमाः, एषा अग्नियुक्ता सृष्टिः प्रवाहस्रोतसि इति कथ्यते। पञ्चमी सृष्टिः अनुग्रहसृष्टिः, या चतुर्विधा प्रतिष्ठिता—प्रतिपत्त्या, शक्त्या, प्राप्त्या, तुष्ट्या च। स्थावराणां प्रतिपत्तिः, तिर्यग्योनिषु शक्त्या, मनुष्येषु सिद्धात्मानः, ऋषिदेवेषु पूर्णत्वं। एवं एषा प्राकृतिः सृष्टिः, द्वितीयं नवमं स्मृतम्; भूतानां च सत्त्वानां षष्ठी सृष्टिरिति कथ्यते। पुनः तेषां भूतसत्त्वानां लयप्रवृत्तिं च जानन्ति; सप्तमी सृष्टिः अपि भूतसत्त्वानाम्। सर्वे ते ग्राहकाश्च, नित्यं विभागनिष्ठाश्च, ते रसज्ञाः, चपलाचाराः, भूताद्याः इति विज्ञेयाः। प्रतिपत्त्या च शक्त्याभावेन च भूताद्यः प्रतिष्ठिता; आद्या सृष्टिः महतः ब्रह्मसृष्टिरिति ज्ञेया। द्वितीया तन्मात्रसृष्टिः, तृतीया विकारोत्था इन्द्रियसृष्टिः इति प्रसिद्धा। एवं इयं प्राकृतिः सृष्टिः, बुद्धिपूर्वकसमुत्थिता; चतुर्थी प्रधानसृष्टिः, प्रधानानि स्थावराणि इति कथ्यन्ते। ततः सप्तमी सृष्टिः तिर्यक्स्रोतसाम्, या मानव्या; अष्टमी अनुग्रहसृष्टिः सत्त्वतमसयुक्ता। एते पञ्च द्वितीयाः सृष्टयः, प्रथमा त्रयः स्मृताः; प्रथमा, द्वितीया, कौमार्य च नवमी इति कथ्यन्ते। त्रयः प्रथमा बुद्धिपूर्वकाः न स्युः, षट् ब्रह्मसमुत्पन्नाः बुद्धिपूर्वकाः। अधुना शृणु विस्तीर्णां अनुग्रहसृष्टिं, या चतुर्विधा प्रतिष्ठिता, सर्वेषु भूतेषु व्याप्य स्थिताः। एवं एता नव सृष्टयः, प्रथमा द्वितीयाश्च, परस्परं संबद्धाः, पण्डितैः कारणरूपेण ज्ञाताः। आदौ ब्रह्मा स्वमना: समाना: सृष्टवान्—ऋभुं च सनत्कुमारं च, एतौ ऊर्ध्वबीजसम्भवौ। सर्वेषां प्राचीनतमौ तौ पूर्वमुत्पन्नौ, अष्टमे कल्पे, जगतां प्राचीनसाक्षिणौ। वराहे कल्पे, भूमण्डले, तेजः संहरित्वा, उभौ स्थितौ; आत्मानं आत्मनि स्थाप्य, मोक्षकर्मणि प्रवृत्तौ। प्रजाधर्मकामान् त्यक्त्वा, वैराग्ये स्थितौ; यथा जातः, तथा अत्र कुमारः प्रोक्तः। अतः अस्य नाम सनत्कुमार इति प्रसिद्धम्; सानन्दः, सनकः, तथा प्राज्ञः सनातनः। ज्ञानात् महाबलिनः निवृत्ताः, विमुखाः च, जागृताः विविधेषु न प्रवृत्ताः, योगिनः अपि कर्म त्यक्तवन्तः। सृष्टिं अकुर्वन्तः पुनः लये प्रविष्टाः; तेषां गतौ, तदा अन्यान् समर्थपुत्रान् ब्रह्मा ससर्ज। ब्रह्मा तदा मानसिकान् स्वस्थानाभिमानिनः ससर्ज, येन भूमिः धृता यावत् प्रजालयः। स जलं, अग्निं, पृथिवीं, वायुम्, व्योम, आकाशं च, सागरान्, नद्यः, पर्वतान्, वनस्पतींश्च ससर्ज। औषधीः, लतान्, वृक्षान्, गुल्मान्, वल्लीः, काननानि, कालांश्च, क्षणान्, संध्यान्, रात्रीन्, दिवसांश्च अपि ससर्ज। पक्षान्, मासान्, अयनानि, वर्षाणि, युगानि च ससर्ज; तेषां स्थानपालान् अपि, ये स्थाननामभिः प्रसिद्धाः। अधुना मत्तः शृणु, ये महान् देवाः ऋषयश्च—मरीचिः, भृगुः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः। दक्षः, अत्रिः, वसिष्ठः—एते नव मानसाः सृष्टाः; एते प्राचीनब्रह्माणः, पुराणेषु प्रतिष्ठिताः। तेषां सर्वेषां ब्रह्मस्वरूपिणां, ब्रह्मवादिनां च, पदानि पूर्ववत् पद्मयोनी न्ययच्छत्। ततः संकल्पं धर्मं च, सुखदं धर्मं च ससर्ज; संकल्पात् देवः महेश्वरः धर्मं ससर्ज।