लिङ्गपुराणम्

ततः पर्वतान् सहस्रशः विकीर्णान् दृष्ट्वा, विश्वकर्मा प्रत्येकं कल्पारम्भे पुनः पुनः तान् विभजति। सः भूः, समुद्रः, सप्तद्वीपाः, पर्वताः च, तथा चतुर्विधं लोकं भूलोकादि पुनः व्यवस्थितवान्। एवं लोकान् स्थापयित्वा, स्वयम्भूः भगवान् ब्रह्मा सृष्टिं कर्तुम् इच्छन् विविधानि भूतानि उत्पादयामास। सः पूर्वकल्पेषु यथा सृष्टिं अकरोत्, तथा पुनः चिन्तयन् सृष्टिं ससर्ज; यथा सृष्टिं चिन्तयामास, तथा सा सृष्टिः तस्य विचारात् अभवत्। तस्मिन्नेव कालः, बुद्धिसमये, तमः तथा अन्धः इति यः अज्ञानं महामोहः च, तदपि समुत्पन्नम्। एतत् पञ्चविधं अज्ञानं महात्मनः उत्पन्नम्; पञ्चविधरूपे स्थितं सृष्टिं अहंकारयुक्तः ध्यानशीलः अनुभवति। तमसा आवृतं, बीजस्य अंकुरवत् आच्छन्नं, अन्तः बाह्यः च प्रकाशरहितं, जडम्, चेतनारहितं च तद् अभवत्। बुद्धिः आच्छन्ना, करणानि दुःखहेतवः, तस्मात् एते आच्छन्नात्मनः प्रथमारण्याः इति कथ्यन्ते। एवं प्रथमा सृष्टिः निष्फला इति दृष्ट्वा, ब्रह्मा असन्तुष्टचित्तः अन्यां सृष्टिं चिन्तयामास। तस्य चिन्तनात् तिर्यक्स्रोतः उत्पन्नम्; तस्मात् तिर्यग्गमनः भूतानि प्रादुरभवन्, तस्मात् तिर्यक्स्रोतः इति प्रसिद्धम्। एते, पशुप्रभृतयः, मार्गात् विचलिताः इति द्विजश्रेष्ठ, तस्य चिन्तनात् पुनः सात्त्विकसृष्टिः अभवत्। तृतीयं सृष्टिः ऊर्ध्वस्रोतः, उपरि स्थितम्; ऊर्ध्वगमनात् ऊर्ध्वस्रोतः इति कथ्यते। एते सुखसंपन्नाः, हर्षयुक्ताः, अन्तः बाह्यः च आवृताः; अन्तः बाह्यः च प्रकाशयुक्ताः, ऊर्ध्वस्रोतः जाताः इति प्रसिद्धाः। सात्त्वसंयोगेन सृष्टाः, सात्त्वजः इति स्मृताः; तृतीयं ऊर्ध्वस्रोतः देवसृष्टिः इति प्रसिद्धम्। अन्तः बाह्यः च प्रकाशयुक्ताः, ऊर्ध्वस्रोतः जाताः इति स्मृताः; एते ऊर्ध्वस्रोतः भूतानि तृप्तात्मनः इति ज्ञैः कथ्यन्ते। ऊर्ध्वस्रोतः देवेषु सृष्टेषु, भगवान् ब्रह्मा प्रसन्नः अभवत्, ततः अन्यां सृष्टिं चिन्तयामास। प्रभुः, स्वामी, अन्यां सृष्टिं फलयुक्तां ससर्ज; सत्यनिष्ठः चिन्तयन् सा सृष्टिः अभवत्। ततो व्यक्तात् कार्यसृष्टिः उत्पन्ना, प्रवाहस्रोतः इति प्रसिद्धा; अग्रगमनात् प्रवाहस्रोतः इति कथ्यते। एते प्रकाशसंपन्नाः, तमसा मिश्रिताः, रजःप्रधानाः; तस्मात् दुःखयुक्ताः, पुनः पुनः कर्मशीलाः। मनुष्याः कार्यशीलाः, अन्तः बाह्यः च आच्छन्नाः। अष्टविधरूपे स्थिताः, तारा आदिलक्षणयुक्ताः। एते सिद्धात्मनः मनुष्याः गन्धर्वसदृशाः; अतः एषा तेजोमयी सृष्टिः प्रवाहस्रोतः इति कथ्यते। पञ्चमं कृपासृष्टिः, चतुर्विधरूपे स्थितम्—प्रतिप्रवृत्त्या, शक्त्या, प्राप्त्या, तृप्त्या च। स्थावरयोः प्रतिप्रवृत्तिः, पशुजन्मनि शक्तिः, मनुष्येषु सिद्धात्मनः, ऋषिदेवेषु पूर्णत्वम्। एवं प्रथमा सृष्टिः; द्वितीयं नवमं इति कथ्यते; भूततत्त्वेषु षष्ठी सृष्टिः इति प्रसिद्धा। पुनः तत्त्वभूतानां निरोधः प्रवृत्तिः च ज्ञायते; सप्तमी सृष्टिः तत्त्वभूतानां अपि। सर्वे ग्रहणशीलाः, विभाजननिष्ठाः; रसज्ञाः, चञ्चलवृत्तयः, तत्त्वारम्भजाः इति ज्ञेयाः। प्रतिप्रवृत्त्या, शक्तिहीनत्वेन तत्त्वारम्भः स्थितः; प्रथमं महत् तत्त्वात् ब्रह्मसृष्टिः इति प्रसिद्धा। द्वितीयं सूक्ष्मतत्त्वसृष्टिः, तृतीयं विकारोत्पन्नं इन्द्रियसृष्टिः इति कथ्यते। एवं प्रथमा सृष्टिः, बुद्धिपूर्विका उत्पन्ना; मुख्यं चतुर्थं, मुख्याः स्थावराः इति प्रसिद्धाः। ततः सप्तमी सृष्टिः अधःस्रोतः, यः मानवः; अष्टमी कृपासृष्टिः सात्त्विकतमसी च। एते पञ्च द्वितीयाः सृष्टयः; प्रथमा त्रयी इति प्रसिद्धाः; प्रथमा, द्वितीयं, कौमारं च नवमं इति ज्ञायते। त्रयी प्रथमा बुद्धिपूर्विका रहिता इति कथ्यते; षट् ब्रह्मोत्पन्नाः बुद्धिपूर्विका युक्ताः। अधुनाऽपि कृपासृष्टेः विस्तृतं वर्णनं शृणु, यः चतुर्विधरूपे स्थितः, सर्वेषु भूतेषु पूर्णः। एवं नव सृष्टयः, प्रथमा द्वितीयाः च, परस्परं संबद्धाः, कारणरूपे ज्ञैः अभिज्ञायन्ते। आदौ ब्रह्मा मनसः समुत्पन्नं समं सृष्टवान्—ऋभुं च सनत्कुमारं च, ऊर्ध्वबीजौ इमौ द्वौ। सर्वेषां पूर्वतः उत्पन्नौ, ज्येष्ठौ, अष्टमे युगे प्राचीनौ, लोकस्य साक्षिणौ इति कथ्येते। वाराहे युगे, भूमौ, तेजः संहरित्वा, उभौ स्थितौ; आत्मानं आत्मनि स्थापयित्वा, मोक्षकर्मणि प्रवृत्तौ। पुत्रं धर्मं कामं च परित्यज्य, वैराग्यं आश्रित्य, यथा जातः, एवं कुमारः इति प्रसिद्धः। अतः सनत्कुमारः नाम तस्यात्र उद्घोष्यते—सनन्दः, सनकः, तथा च ज्ञानी सनातनः इति।