लिङ्गपुराणम्

अचिन्त्यशक्तिसम्पन्नः सर्वभूतातिगो वागात्मकः ब्रह्मरूपधारी भगवान् पृथिव्युत्थानाय पातालं प्रविवेश। ततः स प्रजापतिः शीघ्रमेव आप्लुतां सलिलैः संवृतां पृथिवीं समुपसृत्य तां गृहीत्वा सलिलेषु अप्यविशत्। तदा सर्वाः नद्यः समुद्रेषु संनिहिताः आसन्, दानानि च तासु नद्यः, पृथिवी तु पातालस्य अधःकूटे सुप्रविष्टा आसीत्। लोकहितार्थं भगवान् शूकररूपेण शुण्डया पृथिवीं उद्धृत्य स्वस्थानं नीतवान्, भूमिधरः स भूधरं पुनः स्थापयामास। पृथिवीं धारयित्वा भूमिभृत् पूर्ववत् तां विमुक्तवान्; तस्यां महदम्बुधरं तिष्ठति, यथा महाप्लवः। स्वदेहेन भूमिं धारयन् सा न निमग्ना; ततः स देवः लोकसंस्थापनकामः पृथिवीं पुनरुत्थापयत्। भूमिविभागाय पद्मनाभः स्वचित्ते संकल्प्य, समां कृत्वा तां, गिरीन् स्थापयामास। सृष्ट्यादौ संहाराग्निना सर्वं दग्धे, ते महान् गिरीः तेन अग्निना विकीर्णाः। शैत्येन च तस्मिन्नेव एके समुद्रे, वातेन संपीडिताः, यत्र यत्र निहिताः, तत्र तत्र स्थिरा गिरयः अभवन्। अचलत्वात् 'अचलाः' इति, शिलासंचयानां कारणात् 'शिलोच्चयाः' इति च ते कथ्यन्ते। ततः सहस्रशः विकीर्णेषु तेषु गिरिषु, विश्वकर्मा काले काले पुनः पुनः तान् विभजति। स एव सागरसप्तद्वीपगिरिसंयुक्तां पृथिवीं चतुर्भिः लोकैः सह पुनः व्यवस्थितवान्। एवं लोकान् संस्थाप्य, स्वयम्भूः ब्रह्मा सृष्टिकामः विविधानि भूतानि ससर्ज। यथापूर्वं कल्पे सृष्टिः कृता, यथा सृष्टिं चिन्तयामास, तथा सञ्जातम्। बुद्धिसमानकाले तमसा युक्तं तदन्धकारात्मकं मोहं च महान्धकारं च तामसञ्चाभवत्। एषा पञ्चविधा अविद्या महात्मनः समुत्पन्ना; सा पञ्चविधा सृष्टिः अहंकारयुक्तस्य ध्यानिनः। अन्धकारेणावृतं बीजाङ्कुरवत्, अन्तर्बहिश्च अप्रकाशं, जडं, अचेतनं च तत्। बुद्ध्यावरणात्, दुःखहेतुत्वात् करणानां, तस्मात् तैः आत्मावरणैः प्राणिभिः 'मूलवृक्षाः' इति कथ्यन्ते। एवं मूलसृष्टिम् अप्रवृत्तिम् दृष्ट्वा, ब्रह्मा तुष्टिं न प्राप्य, पुनः अन्यां सृष्टिं मनसि चकार। तस्य चिन्तनात् तिर्यक्स्रावः उत्पन्नः; तस्मात् तिर्यग्योगिनः प्रादुर्भूताः, तेन तिर्यक्स्रावः इति कथ्यन्ते। ते तु, पशुभ्यः आरभ्य, 'पथभ्रष्टाः' इति द्विज, स्मृताः; तस्य चिन्तनात् पुनः सात्त्विकी सृष्टिः अभवत्। तृतीया सृष्टिः 'ऊर्ध्वस्रावः' इति परिकल्पिता, या उपरि प्रतिष्ठिता; ऊर्ध्वं गच्छतीति सा ऊर्ध्वस्रावः। तत्र सुखानन्दसमृद्धाः, अन्तर्बहिश्च प्रकाशयुक्ताः, ऊर्ध्वस्रावसम्भवाः इति ज्ञायन्ते। सात्त्वसंयोगात् ताः 'सात्त्विकाः' इति स्मृताः; तृतीया सा देवसृष्टिः अभवत्। अन्तर्बहिश्च प्रकाशयुक्ताः, ऊर्ध्वस्रावसम्भवाः, ताः संतुष्टात्मानः इति मनीषिभिः कथ्यन्ते। ऊर्ध्वस्रावदेवेषु सृष्टेषु, ब्रह्मा प्रीतः सन्, पुनः अन्यां सृष्टिं चिन्तयामास। स प्रभुः अन्यां कार्यसिद्धिं सृष्टिं ससर्ज; तस्य चिन्तनात्, सत्यसंकल्पः सन्, सा सृष्टिः अभवत्। तदा व्यक्तात् कार्यसृष्टिरभवत्—'अग्रस्रावः' इति ख्याताः, यतः ते अग्रे स्रवन्ति। ताः प्रकाशसमृद्धाः, तमसा मिश्रिताः, राजसप्रधानाः; तस्मात् दुःखयुक्ताः, कर्मणि प्रवृत्ताः। मानवाः कार्यसिद्धाः, अन्तर्बहिश्च आवृताः। अष्टविधरूपे प्रतिष्ठिताः, तारकादिलक्षणैः युक्ताः। ते मानवाः सिद्धात्मानः, गन्धर्वसमानाः; एषा अग्निसंयुक्ता सृष्टिः 'अग्रस्रावः' इति कथ्यते। पञ्चमी 'अनुग्रहसृष्टिः', या चतुर्विधा—प्रतिसंहारात्, बलतः, प्राप्त्याः, तृप्त्या च। स्थावरेषु प्रतिसंहारः, तिर्यग्योनिषु बलतः, मनुष्येषु सिद्धात्मत्वम्, ऋषिदेवेषु परिपूर्णता। एवं सा प्राकृतिः सृष्टिः; द्वितीया नवमी स्मृता; भूतप्राणिसंयुक्ता षष्ठी सृष्टिः इति कथ्यते। पुनः तेषां भूतानां प्राणिनां च लयः प्रवृत्तिश्च ज्ञायते; सप्तमी सृष्टिः अपि तेषां ज्ञेया। सर्वे ते ग्राहकाश्च, विभागनिष्ठाश्च, रसज्ञाश्च, चञ्चलाचाराश्च, भूतारम्भकाः इति ज्ञेयाः। प्रतिसंहारात्, अबलत्वात्, भूतारम्भः प्रतिष्ठितः; आद्या सृष्टिः महत्त्वात् 'ब्रह्मसृष्टिः' इति ज्ञेया। द्वितीया 'तन्मात्रसृष्टिः' इति, तृतीया विकारोत्पन्ना 'इन्द्रियसृष्टिः' इति कथ्यते। एवं बुद्धिपूर्विका प्राकृतिः सृष्टिः अभवत्; चतुर्थी प्रधानसृष्टिः, प्रधानानि स्थावराणि इति स्मृतानि। एवं सृष्टिक्रमः भगवता ब्रह्मणा विधायितः, यथाक्रमं लोकाः, पर्वतानि, प्राणिनश्च समुत्पन्नाः।