लिङ्गपुराणम्

एकदा, एकस्मिन्नेव सलिले सर्वं स्थावरजङ्गमं लीनम् अभवत्। तदा सहस्राक्षः सहस्रपादश्च ब्रह्मा समुद्भूतः। स सहस्रशिराः पुरुषः, सुवर्णवर्णः, इन्द्रियातीतः, यो ब्रह्मा च नारायणः च कथ्यते, स तदा सलिलेषु शयानः आसीत्। सत्त्वप्रधान्येन स जागरितः, शून्यं जगत् अपश्यत्। अत्र नारायणस्यायं श्लोकः स्मर्यते—जलानि नाराः इति श्रुतम्, तेषां सुतः सः; तानि पूरयित्वा, तानि एव स्वशयनस्थानं कृतवान्। सलिलेषु शयानत्वात्, सः नारायण इति कथ्यते। स सहस्रचतुर्युगरात्रे स्थित्वा, रात्र्यन्ते सृष्ट्यर्थं ब्रह्मरूपं धारयित्वा, ब्रह्मा भूत्वा सलिलेषु वायुरिव प्रवर्तते। ततः स रजनीकाले दीपिकेव वर्षास्वभ्रान्तः सलिलान्तर्गतान् भूमिमपश्यत्। अनागतदोषेण, पूर्वकल्पवत्, सूक्ष्मरूपं गृहीत्वा, भूमिमुत्थापयामास। ततः महात्मा भगवान्, सर्वतो जलसमावृतां भूमिं दृष्ट्वा, दिव्यं रूपं चिन्तयामास। स मनसि चिन्तयामास—“किंरूपेणाहं भूमिमुत्क्षिपेयम्? वराहरूपेण, या जलक्रीडायै योग्यं, प्रविश्याहं तद् करिष्यामि।” सर्वभूतैरदृश्यः, वाक्मयः, ब्रह्मणि विख्यातः, स भूम्युत्थानाय पातालं प्रविवेश। स प्रजापतिः शीघ्रं जलावृतां भूमिं समीपगतः, तां गृहीत्वा सलिलं प्रविवेश। नद्यः समुद्रेषु, दानानि नद्यः, भूमिः पातालगर्भे निमग्ना आसीत्। लोकहिताय स भगवान् शूकरदंष्ट्रया भूमिं उद्धृत्य, यथास्थाने स्थापयामास; भूमिधरः पुनः तामधारयत्। भूमिं धारयित्वा, स भूमिधरः ताम् यथापूर्वं विमोचयत्; तस्या उपरि महाजलराशिः नौकावद् स्थितः। स्वदेहेन धृता सा भूः न निमग्ना, स देवः तां उद्धृत्य, लोकस्थापनाय सम्यग् अकरोत्। पृथिव्याः विभागाय, पद्मनाभः मनसा चिन्तयित्वा, भूमिं समां कृत्वा, तस्यां पर्वतान् न्यधत्त। सृष्ट्यादौ, प्रलयाग्निना सर्वं दग्धं, तदा ते महापर्वताः तेन अग्निना विदीर्णाः। ततो हिमेन तस्मिन्नेव सलिले, वायुनाऽभिघर्षिताः, यत्र यत्र न्यस्ताः, तत्र तत्र स्थावरपर्वता अभवन्। अचलत्वात् ते ‘अचलाः’ इति, शिलासंचयत्वात् ‘शिलोच्चयाः’ इति च कथ्यन्ते। तदनन्तरं, कोटिशः विक्षिप्तान् तान् पर्वतान्, विश्वकर्मा प्रतिकल्पं पुनः पुनः विभागयति। स पृथिवीं सप्तसागरद्वीपपर्वतयुतां, चतुर्भुवनानि भूआदीनि च, पुनः व्यवस्थितवान्। एवं लोकान् स्थाप्य, स्वयंभूः ब्रह्मा सृष्टुकामः, विविधानि भूतानि ससर्ज। यथापूर्वकल्पेषु सृष्टिं चकार; यथास्य चिन्तनं, तथा सृष्टिरभवत्, संकल्पपूर्वकं। तदा बुद्धिसमये, तमसा युक्तं तद् उत्पन्नम्—अविद्या, महामोहः, यत् तमश्च अन्धश्च इति कथ्यते। एषा पञ्चधा अविद्या महात्मनः समुत्पन्ना; पञ्चविधा सृष्टिः स आत्माभिमानी ध्यानयोगिनः। अन्धकारेण आवृता, बीजाङ्कुरवत् संवृता, अन्तर्बहिः अचेतना, जडरूपा। बुद्ध्यावृतत्वात्, दुःखहेतुत्वाच्च, तानि आवृतात्मानः प्रथमा वृक्षा इति स्मृताः। एवं प्रथमा सृष्टिः निष्फला इति दृष्ट्वा, ब्रह्मा असन्तुष्टचित्तः, पुनः अन्यां सृष्टिं चिन्तयामास। तस्य चिन्तनात्, तिर्यग्योगः उत्पन्नः; तस्मात् तिर्यग्योगाः तिर्यञ्चः अभवन्, तस्मात् तिर्यग्योगः इति कथ्यते। ते, पश्वादयः, मार्गभ्रष्टाः इति द्विजश्रेष्ठ, तस्य चिन्तनात्, सत्त्वप्रधान्या सृष्टिः अभवत्। तृतीया सृष्टिः ऊर्ध्वस्रोतस्, या उपरि प्रतिष्ठिता; ऊर्ध्वं गच्छतीति ऊर्ध्वस्रोताः इति। ते सुखसंपन्नाः, हर्षयुताः, अन्तर्बहिः प्रकाशवन्तः; ऊर्ध्वस्रोतसः जाताः इति ज्ञायन्ते। सत्त्वसंयोगात् तस्मात् सत्त्वजाः स्मृताः; तृतीया ऊर्ध्वस्रोताः देवसृष्टिः इति। अन्तर्बहिः प्रकाशवन्तः, ऊर्ध्वस्रोतसः जाताः स्मृताः; एते तृप्तात्मानः, इति मनीषिणः वदन्ति। ऊर्ध्वस्रोतसां देवानां सृष्टौ, ब्रह्मा प्रसन्नः अभवत्; ततः अन्यां सृष्टिं चिन्तयामास। भगवान् स्वामी, अन्यां कार्यसिद्धिं सृष्टिं ससर्ज; सत्यनिष्ठया चिन्तितम् एव तत् अभवत्। तदा व्यक्तात् कार्यसृष्टिः, प्रवाहस्रोतस्, अभवत्; प्रवाहेण गच्छन्ति इति प्रवाहस्रोतसः। ते प्रकाशसम्पन्नाः, तमसा मिश्रिताः, राजसप्रधानाः; अतः दुःखपूर्णाः, क्रियापराः। मनुष्याः, कार्यसिद्धाः, अन्तर्बहिः आवृताः।