लिङ्गपुराणम्

स एष भगवान् स्वयम्भूः हिरण्यगर्भत्वेन सुवर्णमयबीजभूतः सुवर्णात् जातः, तस्मात् अस्मिन्पुराणे हिरण्यगर्भ इति कथ्यते। तस्य स्वयम्भुवः सर्वात्मनः कालः शतसंवत्सरैरपि न मीयते। ब्रह्मणः परमः कालः परार्ध इत्युच्यते, यत्र कालगणना नश्यति; तस्यावशिष्टोऽन्यः कालोऽन्ते लीयते। अनन्तकोटिदिनानि पूर्वकल्पेषु गतानि, तावन्त्येव भविष्यन्ति; अधुना वाराहकल्पस्य वर्तमानस्य वृत्तान्तं शृणु। द्विजश्रेष्ठ, तेषां कल्पानां मध्ये अयं वर्तमानः प्रथमः कल्पः, यत्र स्वायम्भुवाद्याः चतुर्दश मनवः प्रवर्तिताः। अतीते वर्तमान भविष्यच्च कालेषु तैः मनुभिः सप्तद्वीपपर्वतवतीया पृथ्वी शासनं प्राप्नोति। सह जनैः सहस्रयुगपर्यन्तं ते महात्मानः तपसा पालयन्ति; तेषां विस्तारं शृणु। प्रत्येकमन्वन्तरे तस्य मध्यकालाः वर्ण्यन्ते, एवं प्रत्येककल्पे अपि। अतीतानां कल्पानां प्राकृतसर्गवंशानां च, तथा भविष्यतां च, यथायोग्यं विचारः कर्तव्यः। प्रारम्भे केवलं जलमेव आसीत्, पृथ्वी लीनाभूत्; तस्मिन्स्थाणौ सलिले किंचिदपि न दृश्यते स्म। तदा तस्मिन्नेवैकस्मिन्नर्णवे चलस्थावराणां लये सह ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपादः उत्पन्नः। स सहस्रशीर्षा पुरुषः हिरण्यवर्णः अतीन्द्रियः, ब्रह्मा च नारायणः च, तदा सलिलेषु शयाने आसीत्। सत्त्वप्रधानतया जागरितः सः शून्यं जगत् अपश्यत्; तत्र नारायणस्यायं श्लोकः कीर्त्यते— जलानि नाराणि श्रूयन्ते, तेषां सः पुत्रः; तानि पूरयित्वा तानि एव शयनस्थानं कृतवान्। सलिलेषु शयानत्वात् नारायण इति च नाम्ना प्रसिद्धः, स सहस्रचतुर्युगरात्रे तत्र स्थितवान्। रात्र्यन्ते सः सृष्ट्यर्थं ब्रह्मरूपं धारयित्वा, सलिलेषु ब्रह्मा भूत्वा वायुरूपं च बभूव। तदा वर्षाकाले रात्रौ शलभ इव, सः जलान्तर्गतां पृथ्वीं निरीक्ष्य, अनविलुप्तबुद्ध्या पूर्वकल्पवत् सूक्ष्मरूपेण पृथ्वीं पुनरुत्थापयामास। स महात्मा भगवान् सर्वतो जलैः परिवृतां पृथ्वीं दृष्ट्वा दिव्यं रूपं संकल्पयामास। सः चिन्तयामास—कथं रूपेण पृथ्वीं उद्धरेयं? वराहरूपेण जलक्रीडानुकूलं रूपं गृहीत्वा एतत्कर्तव्यमिति। सर्वभूतैरदृश्यः, वाङ्मयो ब्रह्मरूपः, पृथ्वीमुद्धर्तुमधोऽधः प्रविष्टः। सः प्रजापतिः शीघ्रं जलावृतां पृथ्वीं समाश्रित्य सलिलमपि प्रविवेश। नद्यः समुद्रेषु, दानानि च नद्यः; पृथ्वी पातालस्य तले गहनतमं देशं प्राप्तवती। लोकानुग्रहार्थं भगवान् शूकररूपधारी शृङ्गेण पृथ्वीं उद्धृत्य, स्वस्थानं नीत्वा, धरणीधरः पुनः स्थापयामास। पृथ्वीमाधाय, सः पूर्ववत् तां विमोचयत्; तस्यां महती जलराशिः तिष्ठति, नौः इव। स्वदेहेन धृता पृथ्वी न निमग्ना, ततः सः देवः लोकस्थापनकाम्यया तां उद्धृत्य स्थापयामास। पृथ्वीविभागाय पद्मनाभः मनसा चिन्तयित्वा, समां कृत्वा, पर्वतान् तस्यां स्थापयामास। सृष्ट्यादौ महाप्रलयाग्निना सर्वे पर्वता दग्धाः, तेन अग्निना ते विदारिताः। शीतात् तस्मिन्नेवैकस्मिन्नर्णवे, वायुनाऽऽकुञ्चिताः, यत्र यत्र निपातिताः, तत्र तत्र स्थिराः पर्वता अभवन्। अचलत्वात् "अचल" इति, शिलासंचयत्वात् "शिलोच्चय" इति च तेषां नामानि। तदा कोटिशः पर्वतेषु विक्षिप्तेषु, विश्वकर्मा प्रत्येकसर्गे पुनः पुनः तान् विभागयति। सः पुनः पृथ्वीं सप्तद्वीपसमुद्रपर्वतां चतुर्लोकसमेतां व्यवस्थितवान्। एवं लोकान् स्थाप्य, स्वयम्भूः ब्रह्मा सृष्ट्यर्थं विविधानि भूतानि ससर्ज। पूर्वकल्पवद् सृष्टिं ससर्ज; यथाचिन्तयत्, तथा सृष्टिः अभवत्। तत्रैव बुद्धिसमये, तमः अन्ध इति कीर्तितं, अज्ञानं महामोहः च, उत्पन्नम्। एषा पञ्चविधा अज्ञानसृष्टिः महात्मनः अभवत्; सा पञ्चविधा सृष्टिः अहंभावयुक्तध्यानिनः। अन्धकारेण आवृता, बीजाङ्कुरवत् आच्छन्ना, अन्तर्बहिः प्रकाशरहिताः, जडाः, चेतनाशून्याः। बुद्ध्यावरणात्, दुःखहेतुत्वात् च, एते आवृतात्मानः प्रथमा वृक्षा इति स्मृता। तां प्रजासृष्टिं असमर्थां दृष्ट्वा, ब्रह्मा असन्तुष्टचित्तः पुनः अन्यां सृष्टिं चिन्तयामास। तस्य चिन्तनात् तिर्यक्स्रौत् प्रवाहः उत्पन्नः; तस्मात् तिर्यग्योनयः अभवन्, तस्मात् तिर्यक्स्रौता इति प्रसिद्धाः।