लिङ्गपुराणम्

यदा वायुः संयतः नियंत्रितश्च भवति, तदा स यथावत् प्रवर्तते। यदि तु सः अस्थिरः स्यात्, योगिभिः तं निग्रहीतुं कठिनमेव। यथैव कश्चन मृगः वा दन्ती वा विकृतः सन् अपि अभ्यासेन शमं याति, एवं वायुः अपि सम्यगभ्यासेन स्थिरतां प्राप्नोति। कालस्य च अभ्यासस्य च प्रभावेन सः सविशेषं यत्नेन निगृह्यते; तेन परिचयेन स्थैर्यं समता च लभ्यते। यो योगेन अभ्यासं करोति, तस्य क्लेशः न जायते; तथा स योगी प्राणस्य शुद्धिं प्राप्नोति। प्राणायामः युक्त्या यदा कुशलैः क्रियते, तदा सः मनः-वाक्-काय-समुद्भूतदोषेभ्यः रक्षां करोति, साधकस्य च शरीरं पवित्रं भवति। अतः दोषाः नश्यन्ति, निष्क्रमणं च क्षीयते; प्राणायामेन दिव्यः शमः चान्ये च गुणाः शनैः साध्यन्ते। शमः परमशान्तिः तेजः प्रसादश्च क्रमशः लभ्यन्ते; एतेषु चतुर्षु प्रथमं शमः इह प्रतिपाद्यते, द्विजश्रेष्ठ। शमः स्वाभाविकानां नैमित्तिकानां च पापानां निवृत्तिः उच्यते; परमशान्तिः तु संपूर्णनिग्रहः, यथास्माकं परम्परायाम् स्मृतम्। तेजः सर्वदा सर्वत्र प्रकाशरूपं कथ्यते; सर्वेन्द्रियाणां प्रसादः बुद्धेः एव, तथा अपि वातानाम्। एषः प्रसादः ‘प्रसाद’ इति कथ्यते, अत्र चतुर्विधः शरीरस्थः—प्राणः, अपानः, समानः, उदानः, व्यानः च। नागः, कूर्मः, कृकलः, देवदत्तः, धनञ्जयः—एते वातप्रसादाः स्मृताः। अतः यः वायुः गमनहेतुः सः प्राणः कथ्यते; अपानः पचात् आहारादीनां निष्क्रमणं करोति। व्यानः अङ्गानि व्याप्नोति, रोगादीनां च सञ्चालकः; सः प्राणस्थानानि सञ्चालयति, यः उदानः कथ्यते। समानः अङ्गानां सम्यकतां करोति; एते पञ्च वायवः नामतः ज्ञेयाः। नागः उद्गारणहेतुः, कूर्मः नेत्रोन्मीलनाय; कृकलः जिह्वायाः, देवदत्तः जृम्भायाः, धनञ्जयः महाशब्दः, मरणानन्तरं अपि व्याप्य अस्ति। एवं दशवायुप्रसादः प्राणायामेन साध्यते; चतुर्थं नाम चतुर्षु एव, द्विजश्रेष्ठ। विश्व, महान्, प्रज्ञा, मनस्, ब्रह्मा, चिति, स्मृति, ख्याति, संवित्, ईश्वरः, मतिः—एते बुद्धेः नामानि स्मृतानि। हे द्विज, एते बुद्धेः महतः नामानि कथ्यन्ते; अस्य बुद्धेः प्रसादः प्राणायामेन साध्यते। विश्वं सर्वात्मकं स्थितिं दर्शयति, ऋषिश्रेष्ठ; सर्वतत्त्वेषु ज्येष्ठत्वात्, महान् तु मितिमत्तमः। या मितिः ज्ञानगुहा च, यतः मनः चिन्तयति; विस्तारात् ब्रह्मविदां श्रेष्ठैः ‘ब्रह्मा’ इति कथ्यते। चितिः सर्वकर्माणि भोगाय सञ्चिनोति, स्मृतिः स्मरणहेतुः, संवित् सर्वज्ञानेन ज्ञायते। ख्यातिः ज्ञानादिभिः बहुविधं प्रकाशयति; ईश्वरः सर्वतत्त्वानां अधिपः सर्वज्ञः। मतिः चिन्तनविचारणहेतुः, मुनिश्रेष्ठ; या अर्थज्ञानकारिणी सा बुद्धिः इति कथ्यते। अस्य बुद्धेः प्रसादः प्राणायामेन साध्यते; प्राणायामेन सर्वदोषनिग्रहः ‘यम’ इति कथ्यते। धारणया, प्रत्याहारेण च पापं नश्यति; विषवत् विषयान् मन्येत, अलौकिकगुणान् ध्यातुम् अर्हति। समाधिना तपस्वी ज्ञानवृद्धिं वर्धयेत्; यथोचितं स्थित्वा, योगाङ्गानामष्टकं क्रमशः अभ्यास्येत। यथावत् योगसिद्धये आसनानि प्राप्त्वा, आत्मज्ञः अयोग्यकाले योगदर्शनं न पश्यति। हविर्भिः वा जले वा शुष्कपर्णचये वा, कीटकुलस्थाने, श्मशाने, भग्नगोशाले, मार्गविभागे वा—न अभ्यासः कर्तव्यः। शब्दे भयस्थले वा, वल्मीके चये वा, अपवित्रे, दुष्टजनाकीर्णे, मक्षिकादिसंकुले वा—न अभ्यासः कर्तव्यः। यत्र कायिकः क्लेशः वा मानसिकविक्षेपः वा, तत्र न अभ्यासः; गुहायां पर्वते वा, क्षेत्रे वा, सुप्तस्थले वा, रम्ये वने वा, स्वगृहे वा, शुभे स्थले, एकान्ते, निर्जन्तुस्थले—तत्र अभ्यासः करणीयः। शुद्धे, सुलेप्ये, सुशोभने, दर्पणाभ्यन्तरप्रभे, कृष्णागुरुधूपिते स्थले, पुष्पैः विभूषिते, छत्रैः शोभिते, फलेन कोमलपत्रेण चाधः, कुशपुष्पोपहिते च—एवमादिषु स्थलेषु सम्यगासने उपविशत्, योगाङ्गानां साधनं प्रयत्नेन कुर्यात्। प्रथमं गुरवे, ततो भवाय, देव्यै, विनायकाय नमस्कृत्य, ततः योगवित् योगेश्वराणां शिष्याणां च सन्निधौ स्वस्तिकबद्धपद्मार्धपद्मासनं समाश्रित्य योगेन युञ्जीत। समौ जानू, एकं वा जानु, दृढासने स्थित्वा, पादद्वयं संयोज्य, मुखं संवृत्य, नेत्रे संयम्य, उरः समुन्नतं कृत्वा, गुल्फाभ्यां शिश्नं रक्षित्वा, शिश्नं च रक्षेत्। शिरः स्वल्पं ऊर्ध्वं कृत्वा, दन्तौ न स्पृशेताम्, नासाग्रदृष्टिः स्यात्, अन्यत्र न पश्येत्। तमः रजसा, रजः सत्त्वेन आच्छाद्य, सत्त्वे स्थित्वा, शिवं ध्यायेत्। ओंकाररूपं परमं शुद्धं रूपं, पद्मकोशमध्ये दीपशिखासमानं, एकचित्तेन ध्यातव्यम्।