लिङ्गपुराणम्

एतस्मिन्नण्डे लोकोऽपि न लोकोऽपि किञ्चिदस्ति, यत् सृष्टिकाले मया निर्दिष्टं द्विज, तत्सर्वं तत्रैव संहितम्। एष कालः परमेश्वरस्य दिवस इति विज्ञेयः, परमात्मनः रात्रिः अपि तस्यैव प्रमाणेन, समग्रेणैव, ज्ञेया। यस्य कररहितस्य सृष्टिः रात्रिश्च, तयोः लय इत्युच्यते; तु कररहितस्य न रात्रिर्न लयः विद्यते, इति विद्यात्। इन्द्रियाणां विषयाणां च पञ्चमहाभूतानां चार्थे लोकेषु हितार्थं दृष्टान्तः कृतः। तस्मात् सर्वाणि भूतानि बुद्ध्या देवैः सह कररहितानि सन्ति, सर्वे परमज्ञे परमेश्वरे प्रतिष्ठिताः। रात्र्यन्ते प्रपञ्चे लीयमाने, दृश्यप्रपञ्चे च विकारे च उपशमिते, तानि स्वस्वरूपे स्थितानि लीयन्ते। प्रकृतिपुरुषौ च तमःसत्त्वरजसां गुणैः समन्वितौ, स्वभावेन समौ तिष्ठतः। तौ च परस्परं व्याप्य, अन्योन्यसंयुक्तौ, गुणेषु समत्वे लयं प्राप्नुतः; गुणेषु वैषम्ये सृष्टिरिति कथ्यते। यथा तिलेषु तैलं, दुग्धे घृतं च, एवं लोकोऽपि तमसि रजसि च सत्त्वानुगः। तत्र समग्रां रात्रिं सम्पूज्य, या परमा माहेश्वरी, सा उत्तमा, योग्यमुखात् उत्पन्ना, प्रकृतेः जाता। परमेश्वरः परमयोगेन प्रकृतिपुरुषौ चोदितवान्; तयोः प्रविश्य सः माहेश्वरः अभवत्। तस्मात् माहेश्वरात् जगत्पतेः, त्रयः देवाः अभवन्—नित्याः, उत्तमाः, गुह्याः, सर्वभूतात्मकाः। एते त्रयः गुणत्रयात्मकाः, त्रयीलोकसमाः, त्रयीअग्निसमाः च। एते परस्परं आश्रिता, परस्परं भक्ताः, अन्योन्यं स्पृशन्ति, अन्योन्यं धारयन्ति च। एते अन्योन्यसंयुक्ताः, अन्योन्याश्रयाः, क्षणमपि न वियुज्यन्ते, अन्योन्यं न परित्यजन्ति। परमेश्वरः परमदेवः, विष्णुः परमातीतः, ब्रह्मा रजसा युक्तः सृष्ट्यादौ प्रवर्तते। सः परमः पुरुष इति प्रसिद्धः, प्रकृतिः अपि परा स्मृता। सा माहेश्वराधीना, सर्वथा प्रेरिता प्रवर्तते; सः महेश्वरः तस्यां प्रविश्य चिरं तिष्ठति, सा च स्वयमेव श्रीपदं भवति। प्रधाने गुणवैषम्ये सृष्टिकालः आरभ्यते; ईश्वरस्य अधीनता पूर्वं, सा सत्-असत्-स्वरूपिणी। तत्र कारणकार्यविशारदः रुद्रः प्रथमं समजनि, अप्रतिमतेजाः, अप्रतिमबुद्धिः, अव्यक्तः सन् अपि प्रकाशकः। सः शरीरवान् प्रथमः, सः पुरुष इति कथ्यते; तस्मात् चतुर्मुखः ब्रह्मा, प्रजापतिः, उत्पन्नः। एवं कारणकार्यसम्पन्नः सः प्रादुर्भूतः; स एव महादेवः त्रिविधरूपे स्थितः। अप्रतिमज्ञानैश्वर्यधर्मवैराग्यसम्पन्नाः ते, तेषां गुणाः अनन्यसमानाः। अव्यक्तात् तेषां मनसः यत्किञ्चित् काम्यमुत्पद्यते, गुणत्रयाधिपत्येन च तदनुग्रहेण च। चतुर्मुखः ब्रह्मा सृष्टिकर्ता इति प्रसिद्धः; कालरूपेण सः संहरति; सहस्रशीर्षः पुरुषः, स्वयम्भूः, त्रिविधस्थितः। ब्रह्मरूपेण लोकान् सृजति; कालरूपेण संहरति; पुरुषरूपेण उदासीनः तिष्ठति—एषा प्रजापतेः त्रिविधा अवस्था। ब्रह्मा पद्मसमुत्पन्नः इव, रुद्रः कालानलसमः, पुरुषः पद्मलोचनः परात्मरूपः। एकरूपः, ततः द्विरूपः, पुनः त्रिरूपः, ततो बहुरूपः, महेश्वरः देहान् सृजति विकरोति च। नानारूपकर्मदर्शनामनाम्ना स्वलीलया महेश्वरः देहान् सृजति विकरोति च। त्रिधा स्थितः सः त्रिगुणसमाख्यातः; चतुर्धा विभक्तः सः चतुर्विधसृष्टिसंज्ञकः। यद् यद् प्राप्नोति, यद् यद् गृह्णाति, यद् यद् भुङ्क्ते, यद् यद् स्थितिः तस्य, तस्मात् आत्मा इति कथ्यते। सः सर्वव्यापित्वात् द्रष्टा इति कथ्यते; देहवान् सः तस्य अधिपः; सर्वस्य स्वामीत्वात् विष्णुः, सर्वत्र प्रवेशनात्। भगः गुणैः युक्तः सः भगवाञ्शब्देन, शुद्धः शिवः स्मृतः, परः परमः, पातुः ॐकारः स्मृतः। सर्वज्ञानात् सर्वज्ञः, सर्वव्याप्त्या सर्वः, त्रिधा विभज्य त्रिलोकान् सञ्चालयति। सः स्वयमेव त्रिभिः सृष्टिं करोति, ग्रसति, पालयति; प्रथमः सः आदिदेवः, अजातः सन् अज इति स्मृतः। सर्वभूतपोषणात् प्रजापतिः, देवेषु महादेवः स्मृतः। सर्वव्यापित्वात् देवाधिपत्वाच्च ईश्वरः, बृहत्त्वात् ब्रह्मा, सतत्त्वात् भूतरूपः। क्षेत्रज्ञानात् क्षेत्रज्ञः, एकत्वात् एकः, नगरस्थत्वात् पुरुषः इति कथ्यते। अनादित्वात्, सर्वेभ्यः पूर्वं स्थितत्वात् स्वयम्भूः स्मृतः; पूज्यत्वात् यज्ञः, सः द्रष्टा, महादृष्ट्या प्रसिद्धः। गमनात् क्रमः, पालयित्वात् पाताऽपि सः, आदित्यः कपिलः ज्येष्ठः अग्निः इति च स्मृतः। एवं परमेश्वरस्य अद्भुतं सृष्टिलयस्थितिस्वरूपं, गुणत्रयात्मकं, अनाद्यनन्तं च महात्म्यं, मुनयः श्रद्धया शृण्वन्तु।