लिङ्गपुराणम्

शब्दः, स्पर्शः, रूपः, तथा रसः—एतेषु केवलं गन्धः प्रविष्टः। गन्धगुणेन संयुक्ताः तानि पृथिवीं प्रविशन्ति। अतः पृथिवी पञ्चधा, स्थूलत्वेन भूतानां मध्ये गण्यते। शान्ता, उग्रः, मोहिता इति भेदाः स्मृताः। परस्परप्रवेशेन तानि एकमेकं धारयन्ति; पृथिव्याम् सर्वं निहितम्, लोकैः, भुवनैः, पर्वतैः च आवृतम्। भेदाः इन्द्रियैः गृह्यन्ते, स्थिरत्वात् तानि स्मृतानि। प्रत्येकं सृष्ट्याः अनन्तरं पूर्वगुणं अवाप्नोति। यावत् तानि गुणाः विद्यमानाः, यः कश्चिद् तेषां गुणः इति मन्यते, जलस्य गन्धं कश्चित् गृह्णाति, तं जलस्य गुणमिति कथयति। किन्तु तं गुणं पृथिव्याः एव जानीयात्; जलवायुयोः तस्य संयोगात् तत्र दृश्यते। सप्त महाभूतानि परस्परसंयोगेन एकमेकस्य गुणान् भजन्ति। पुरुषाधिष्ठानेन, अव्यक्तस्य अनुग्रहात्, महाभूतानि विशेषरूपान्ते विश्वाण्डं उत्पादयन्ति। तदण्डं, वारिणि बुब्बुलवत् समुत्पन्नम्, विशेषभूतैः उत्पन्नम्, महत् जलस्य उपरि स्थितम्। अण्डस्य बहिः जलम् अस्ति, तस्य दशगुणं; तस्य जलस्य बहिः दशगुणं अग्निः आवृतः। अग्निः अपि बहिः दशगुणं वायुनाऽवृतः; वायुः बहिः दशगुणं आकाशेन आवृतः। वायुः आकाशेन संवृतः, आकाशः भूतरूपेण; भूतरूपं महत् तत्त्वेन आवृतम्, महत् तत्त्वं अव्यक्तेन। अण्डस्य कपाले शर्वः स्थितः, जलेषु भवः, अग्निमध्ये रुद्रः भगवत्, वायौ उग्रः पुनः स्मृतः। पृथिव्याम् भीमः स्थितः, अहंकारे महेश्वरः, बुद्धौ भगवान् ईशः—सर्वत्र परमेश्वरः। सप्तावरणैः अण्डं आवृतम्; एकमेकं आवृत्य, अष्ट तत्त्वानि प्रतिष्ठितानि। सृष्टिकाले, एवं स्थितानि, एकमेकं भक्षयन्ति; परस्परसम्भूतानि, एकमेकं धारयन्ति। धारकधार्यभावे, विकाराः विकृतौ स्थिताः; परमः महेश्वरः, अव्यक्तात् परः, अण्डस्य कारणम्, अण्डं अव्यक्तात् उत्पन्नम्। अण्डात् स एव भगवान् जातः, पुरुषः, सूर्यवत् दीप्तिमान्; तस्मिन् स्वेच्छया कार्यसाधनं सम्पूर्णं संस्थितम्। स एव प्रथमः देहधारी पुरुषः; तस्य वामभागात् विष्णुः उत्पन्नः, सर्वदेवैः पूजितः। परमेश्वरस्य इच्छया लक्ष्मीः जाता; दक्षिणभागात् ब्रह्मा जगद्गुरुः, सरस्वत्याः सह उत्पन्नः। तस्मिन अण्डे एते लोकाः, सर्वं विश्वम्; चन्द्रसूर्यौ, नक्षत्रग्रहाः, वायुः च। लोकः च अलोकः च, अण्डे किञ्चित् स्थितम्; यद् सृष्टिकाले मया उक्तम्, द्विज, तद् एव अस्ति। एषः कालः परमेश्वरस्य दिवः इति बोधनीयः; परमेश्वरस्य रात्रिः तद्वत् एव, सम्पूर्णा ज्ञेयम्। हस्तरहितस्य सृष्टिः, रात्रिः च प्रलयः उच्यते; हस्तरहितस्य न रात्रिः न प्रलयः, इति ज्ञेयम्। लोकहिताय उपमाभिः इन्द्रियाणां, तेषां विषयाणां, पञ्चमहाभूतानां विषये व्याख्यानम्। अतः सर्वभूतानि, बुद्ध्या देवैः सह, हस्तरहितानि, परमज्ञे परमेश्वरे प्रतिष्ठितानि। रात्र्यन्ते, विश्वोत्पत्तौ, तानि स्वभावे स्थितानि, व्यक्ते तद्विकारैः उपसंहृतानि। प्रधानपुरुषौ स्वभावेन सह स्थितौ, तमः, सत्त्वं, रजः गुणैः समन्वितौ, समत्वे प्रतिष्ठितौ। तौ द्वौ परस्परं व्याप्य, एकमेकं संलग्नं, गुणसमान्ये संलयं, गुणवैकल्ये सृष्टिः इति ज्ञेयम्। तिलेषु तैलं, क्षीरे घृतं यथा, तथा लोको गुणानुसारं तमः, सत्त्वं, रजः अनुसरति। सर्वरात्रिं पूज्य, परमेश्वरी, परमोत्कृष्टा, योग्यस्य मुखात् प्रकृतिजा जाता। परमेश्वरः, योगेन, प्रधानपुरुषौ प्रबोध्य, तयोः प्रविश्य, महेश्वरः अभवत्। महेश्वरात्, लोकनाथात्, त्रयो देवाः जाताः—नित्याः, पराः, गुह्याः, सर्वभूतमूर्तयः। त्रयो देवाः त्रिगुणाः, त्रिलोकाः, त्र्यग्नयः च। परस्पराश्रिताः, एकमेकं सेवन्ति, परस्परं संक्रियन्ति, एकमेकं धारयन्ति। युग्मिताः, परस्परं धारयन्ति, क्षणमपि न वियुक्ताः, एकमेकं न त्यजन्ति। परमेश्वरः परमः देवः, विष्णुः महतः परः, ब्रह्मा रजोगुणयुक्तः सृष्ट्यादौ कर्म करोति। परमः पुरुषः इति प्रसिद्धः, प्रकृतिः परमः स्मृतः। सा महेश्वराधीना, सर्वथा प्रेरिता, महत् तत्र प्रविश्य, दीर्घकालं तिष्ठति, सा स्वयं श्रीनिवासः भवति। प्रधानगुणवैकल्यात् सृष्टिकालः आरभ्यते; ईश्वराधीनता पूर्वं, सत्त्वासत्त्वरूपा। रुद्रः, कारणकार्यार्थकुशलः, आदौ प्रादुर्भूतः, अप्रतिमदीप्तिमान्, बुद्धिमान्, अव्यक्तः, तथापि प्रकाशयन्। एवं सृष्टिक्रमः, तत्त्वसंयोगः, परमेश्वरस्य अधिष्ठानं, देवद्वयस्य योगः, अण्डस्य उत्पत्तिः, देवत्रयस्य प्रादुर्भावः, गुणत्रयस्य संयोगः, सर्वभूतानां प्रतिष्ठा च, श्रद्धया, आदरपूर्णया, वर्ण्यते।