लिङ्गपुराणम्

सर्वं जगत्सृष्टेः रहस्यं श्रूयताम्। तस्मात् परमाद् अन्नविकारात् सङ्घातः सम्भवति, तस्य लक्षणं गन्धः स्मृतः। प्रत्यक्षे हि प्रत्येकस्य भूतस्य सूक्ष्मगुणः सन्निहितः, तेनैव तेषां सूक्ष्मत्वं विज्ञायते। यतः तानि भूतानि अविभागिनि सूक्ष्मरूपत्वात् अविभागानि इति कथ्यन्ते। शमशौर्यमोहरूपेण पुनः अविभागत्वं तेषां स्मृतम्। एषा सूक्ष्मभूतसृष्टिः वैकारिकाहङ्कारात् परस्परसम्भूतिः सत्त्वप्रधानात् विज्ञेया। तस्माद् वैकारिकाद् एकैव काले पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च च कर्मेन्द्रियाणि समुत्पन्नानि। इन्द्रियाणि तु साधनानि, तेषां दश वैकारिका देवताः अध्यक्षाः स्मृताः। एकादशं मनः, स्वगुणेन द्विविधरूपम्। श्रोत्रं त्वक् चक्षुः जिह्वा घ्राणं च—एते पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, बुद्धिसंयुक्तानि, शब्दाद्यर्थग्रहणाय कल्पितानि। पादौ पायुरुपस्थौ हस्तौ वाक् च—एते पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, तेषां गमनविसर्गानन्दकर्मारम्भवाक्यवृत्तयः। शब्दमात्रधर्मा यत् व्योम, तत्र केवलं स्पर्शः प्रविष्टः। तदा वायुः द्विविधो जातः—शब्दस्पर्शधर्मा। रूपस्य प्रवेशेन, शब्दस्पर्शयुक्ते, तदा अग्निः त्रिविधो—शब्दस्पर्शरूपवान् अभवत्। तत्र शब्दस्पर्शरूपाणि च, केवलं रसं प्रविश्य, आपः चतुर्विधाः, रसमय्यः सञ्जाताः। शब्दस्पर्शरूपरसान् केवलं गन्धेन प्रविश्य, गन्धगुणयुक्तानि तानि पृथिव्याम् प्रविष्टानि। अतः पृथिवी पञ्चविधा, स्थूलभूतानां मध्ये स्थूलतमा। शान्त, उग्र, मूढ—एतेषां भेदाः स्मृताः। परस्परानुप्रवेशेन तानि परस्परं धारयन्ति। पृथिव्याम् सर्वं निलीनम्, लोकलोकगिरिसंवलितम्। तेषां भेदाः इन्द्रियैः गृह्यन्ते, स्थिरत्वात् स्मृताः। उत्तरसृष्टिः पूर्वगुणं लभते। यावत् ते गुणाः सन्ति, तावत् यद्गुणं तद् दृश्यते—कश्चिद् आप्सु गन्धं पश्येत्, जलगुणं मन्यते। स तु गन्धः वस्तुतः पृथिव्याः, स एव आप्वादिषु सन्निधानेन दृश्यते; एते सप्त महाभूतानि परस्परसंयोगेन स्वगुणान् अन्योन्यं व्याप्नुवन्ति। पुरुषाधिष्ठानात् अव्यक्तप्रसादात् च एते महाभूतानि, विशेषपर्यन्तानि, ब्रह्माण्डस्य उत्पादकानि भवन्ति। तदण्डं, उदके बुद्बुदवत्, एकैव काले, विशेषभूतैः समुत्पन्नम्, महद् उदारं, आप्सु स्थितम्। तदण्डं बहिः जलैः परिवेष्टितम्, स्वमात्रात् दशगुणं; तत् जलं बहिः अग्निना दशगुणेन संवृतम्। अग्निः अपि बहिः वायुना दशगुणेन परिवेष्टितः; वायुः च व्योम्ना दशगुणेन संवृतः। वायुः व्योम्ना, व्योम च भूतादिना, भूतादिः महता, महत् अव्यक्तेन बहिः परिवेष्टितम्। तस्मिन् अण्डे शर्वः शिरसि स्थितः, भवः आप्सु, रुद्रः अग्नौ मध्ये, उग्रः वायौ स्मृतः। भीमः पृथिव्याम्, महेश्वरः अहङ्कारे, ईशः बुद्धौ, सर्वत्र परमेश्वरः। एवं सप्तभिः स्वाभाविकैः आवरणैः अण्डं संवृतम्; अन्योन्यं आच्छाद्य, अष्टौ तत्त्वानि स्थितानि। सृष्टिकाले, एवमवस्थितानि, परस्परं भक्षयन्ति; परस्परसम्भूतानि, परस्परं धारयन्ति। यत्र आश्रयाश्रयिभावः, तत्र विकाराः विकारिणि स्थिताः; परममहेश्वरः अव्यक्तात् परः, अण्डस्य कारणम्, अण्डं च अव्यक्तात् उत्पन्नम्। तस्मादण्डात् स एव भगवान्, पुरुषः, आदित्यसङ्काशः, जातः; तस्मिन् स्वेच्छया सर्वकार्यसाधनं सम्यग् स्थापितम्। स एव आद्यः देहवान्, पुरुषः इति कथ्यते; तस्य वामभागात् विष्णुः सर्वदेवतावन्दितः उत्पन्नः। परमेश्वरस्य इच्छया लक्ष्मीः जाता, दक्षिणतो ब्रह्मा सरस्वत्या सह जगद्गुरुः अभवत्। तस्मिन्नण्डे एते लोकाः, इदं विश्वं च; चन्द्रसूर्यौ, नक्षत्रग्रहवायुसहितौ, तत्र स्थितौ। लोकालोकौ अपि केचन अण्डे अन्तर्भाव्ये; यद् अहं सृष्टिकाले उक्तवान्, द्विजश्रेष्ठ, तद् एवम्। एषः कालः परमेश्वरस्य दिवा विज्ञेया; रात्रिश्च तस्यैव तुल्या, सर्वथा। अकरणस्य सृष्टिरत्र, रात्रिः च प्रलयः स्मृतः; अकरणस्य न रात्रिः न प्रलयः, इति बुध्यताम्। दृष्टान्तवद् इदं व्याख्यातम्, लोकानुग्रहार्थं, इन्द्रियार्थमहाभूतसम्बन्धः। तस्मात् सर्वाणि भूतानि, बुद्धिदेवतासहितानि, अकरणानि, परमविद्वान् ईश्वरे प्रतिष्ठितानि। रात्र्यन्ते लये सर्वे लीयन्ते, स्वस्वरूपस्थिताः, व्यक्तविकारेषु लीनिषु। प्रधाने च पुरुषे च, स्वभावतः, तमःसत्त्वरजसा संयुक्ते, समत्वेन स्थिते। तौ द्वौ अन्योन्यसंयुक्तौ, गुणसाम्ये लयं गच्छतः, गुणवैषम्ये सृष्टिरुच्यते। यथा तैले तिलेषु, घृतं कषीरे, तथा लोको गुणानुगामी सत्त्वरजस्तमःसु। रात्रौ सर्वां देवीं महेश्वरीं पूजयित्वा, सा परा, योग्यमुखात् प्रकटिता, प्रकृतेः उत्पद्यते। एवं सृष्टेः रहस्यं, तत्वानुसारं, महाभूतपर्यन्तं, अत्र प्रतिपादितम्।