लिङ्गपुराणम्

ज्ञानेन ज्ञानं समुत्पद्यते इति विद्वांसः कथयन्ति, स च भगवान् ज्ञानस्य निवासभूतः। निग्रहेन चान्यैः परिवारेण च सः ईश्वरः इति प्राज्ञैः कथ्यते। तं परमं निरतिशयं तत्त्वं यथार्थतत्त्ववित् भगवद्भक्तैः च विविधार्थकथनैः शब्दैः निरूपितम्। महत् तु सृष्टिकाम्यया प्रेरितः सृष्टिं सृजति; तस्य द्वे क्रियेद्वारे संकल्पः चाध्यवसायः च इति नाम्नि स्तः। त्रिगुणेषु रजसि प्रबलति अहंकारः उत्पद्यते; महता आच्छादितः सः अहंकारः स्थूलभूतानां सृष्टिं आरभते। तस्मात् अहंकारात् तमसि प्रबलति, तत्र तु सूक्ष्मभूतसृष्टिः आरभ्यते, सा च तमोगुणस्वभावा इति कथ्यते। तत्र भूततत्त्वं रूपान्तरं प्राप्य आदौ केवलं शब्दं सृजति; तस्मात् व्योम उत्पद्यते, तस्य स्वभावः शब्दः एव। व्योम्नः स्वभावः केवलं शब्दः; वायुः च रूपान्तरं प्राप्य केवलं स्पर्शं सृजति, शब्दं च व्याप्नोति। वायोः रूपान्तरात् तेजः उत्पद्यते, तस्य धर्मः रूपम्; वायुः केवलस्पर्शधारी रूपं व्याप्नोति। तेजः च रूपान्तरं प्राप्य केवलं रसं सृजति; तस्मात् आपः उत्पद्यन्ते, ताः सर्वरसयुक्ताः। आपः केवलरसभूताः, ताः अग्निना केवलरूपधारिणा व्याप्यन्ते; आपः रूपान्तरं प्राप्य केवलं गन्धं सृजन्ति। तस्मात् सङ्घातः उत्पद्यते, तस्य धर्मः गन्धः इति स्मृतः। प्रत्येकस्मिन्नेव भूततत्त्वे तदधिष्ठितं सूक्ष्मगुणमस्ति, तेन तेषां सूक्ष्मता ज्ञायते। यतः तानि अव्यक्तत्वं निरूपयन्ति, तानि अव्यक्तानि इति कथ्यन्ते। शान्त्युत्कटमोहैः च तानि पुनः अव्यक्तत्वेन स्मृतानि। एषा सूक्ष्मभूतसृष्टिः वैकारिकाहंकारात्, सत्त्वप्रधानात्, परस्परसमुत्थिता इति विज्ञेयम्। तस्मात् वैकारिकसृष्टौ एकैव समये पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च च कर्मेन्द्रियाणि प्रादुर्भवन्ति। इन्द्रियाणि करणानि; तेषां दश वैकारिकदेवताः अधिष्ठातारः स्मृताः। एकादशं मनः, स्वगुणेन द्विस्वभावम्। श्रोत्रं त्वक् चक्षुः जिह्वा घ्राणं च पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, बुद्धियुक्तानि, शब्दादिग्रहणाय। पादौ पायुः उपस्थः हस्तौ वाक् च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च; गमनं विसर्गः आनन्दः निर्माणं वाक्च क्रियाः तेषां धर्माः। व्योम केवलशब्दधर्मकम्, तत् केवलस्पर्शेन व्याप्यते; तदा वायुः द्विविधो भवति, शब्दस्पर्शधारी। एवं रूपस्य प्रवेशे, शब्दस्पर्शयुक्तं भवति; तदा अग्निः त्रिविधः, शब्दस्पर्शरूपवान्। शब्दस्पर्शरूपाणि च केवलरसेन व्याप्यन्ते; तस्मात् आपः चतुर्विधाः, रसभूताः। शब्दस्पर्शरूपरसाः केवलगन्धेन व्याप्यन्ते; गन्धगुणयुक्ताः ते पृथिव्याम् प्रविशन्ति। अतः पृथिवी पञ्चविधा, स्थूलभूतानां मध्ये स्थूलातिशयिनी। शान्त्युत्कटमोहभेदाः अपि एवं स्मृताः। परस्परव्याप्त्या तानि अन्योन्यं बिभ्रति; पृथिव्याम् एव सर्वं स्थितम्, लोकलोकपर्वतानि च तया आच्छादितानि। इन्द्रियैः भेदाः गृह्यन्ते, स्थिरत्वात् स्मृताः; उत्तरसृष्टिः पूर्वगुणम् आप्नोति। यावत् तानि गुणाः सन्ति, यत् तेषां धर्मः इति मन्यते, केचित् आप्सु गन्धं पश्यन्ति, तं च आपधर्मं वदन्ति। परन्तु स धर्मः वस्तुतः पृथिव्याः एव, आप्वादिषु तद्योगात् एव दृश्यते; सप्त महाभूतानि परस्परसंयोगेन अन्योन्यधर्मान् उपजीवन्ति। पुरुषाधिष्ठानेन, अव्यक्तानुग्रहेण च, एते महाभूतानि, विशेषरूपान्तानि, ब्रह्माण्डं उत्पादयन्ति। तत् अण्डं, यथा आप्सु बुद्बुदः, विशेषभूतात् सहसा जातम्, तत् महद् अस्ति, आप्सु स्थितम्। अण्डं बहिः आपः दशगुणेन आवृतम्; सा आपः अपि बहिः दशगुणेन वह्निना परिवृता। वह्निः अपि बहिः दशगुणेन वायुनावृतः; वायुः च बहिः दशगुणेन व्योम्ना परिवृतः। वायुः व्योम्ना संवृतः, व्योम च भूततत्त्वेन; भूततत्त्वं महता, महत् अव्यक्तेन संवृतम्। अण्डकपालदेशे शर्वः, आप्सु भवः, वह्नौ रुद्रः भगवतः, वायौ उग्रः पुनः स्मृतः। पृथिव्याम् भीमः, अहंकारे महेश्वरः, बुद्धौ भगवान् ईशः, सर्वत्र परमेश्वरः स्थितः। एवं सप्ताभिः आवरणैः अण्डं संवृतम्; एतेषां अष्टानां तत्त्वानां परस्पराच्छादनं स्थितम्। सृष्टिकाले एवम् स्थित्वा, तानि अन्योन्यं भक्षयन्ति; परस्परसम्भूतानि, अन्योन्यं बिभ्रति। आश्रयाश्रितभावेन एते विकाराः विकृतौ निवसन्ति; परममहेश्वरः अव्यक्तात् परः, स एव अण्डस्य कारणम्, यः अव्यक्तात् उत्पद्यते। अण्डात् स एव भगवान् जातः, सः पुरुषः, सवितृसमानप्रभः; तस्मिन् स्वेच्छया कार्योपकरणानि सम्यक् संस्थापितानि। स एव आदिपुरुषः, पुरुष इति कथ्यते; तस्य वामभागात् विष्णुः सर्वदेवपूजितः उत्पन्नः। परमेश्वरस्य इच्छया लक्ष्मीः जाता; दक्षिणभागात् ब्रह्मा जगद्गुरुः सरस्वत्या सह उत्पन्नः। तस्मिन्नण्डे एते लोकाः, इदं च समस्तं विश्वम्; चन्द्रसूर्यौ नक्षत्रग्रहैः सह, वायुः च तत्र स्थितम्।