लिङ्गपुराणम्

एवं ब्रह्मणः महत्त्वात् विस्तारशक्त्या च सर्वभूताधारत्वेन, सर्वेभ्यः भूतानां धारकत्वात्, ब्रह्मा इति अस्य नाम भवति। देवांश्च सः अनुगृह्य तेषां स्वरूपं पूरयति, अतः पूरि इति अपि कथ्यते। अत्र सः पुरुषः सर्वभूतानि च यद् हितं तद् अवगच्छति, तेन अवबोधप्रदाता इति बुद्धिः इति नाम्ना प्रसिद्धः। तस्मात् प्रत्यक्षानुभवः च, भोगः च ज्ञानस्थः इति, ख्यातिः इति नाम्ना च प्रसिद्धः। गुणैः—ज्ञानादिभिः—अनेकधा ज्ञात्वा, महत् इति नाम्ना अपि ख्यातिः इति संज्ञा अस्ति। महात्मा सर्वं प्रत्यक्षतः वेद, तस्मात् ईश्वरः इति नाम्ना प्रसिद्धः; ज्ञानसहितत्वात् प्रज्ञा इति अपि कथ्यते। ज्ञानरूपाणि, कर्मफलानि च, भोगार्थं संगृह्य, चित्तिः इति नाम्ना प्रसिद्धः। सः वर्तमानं, भूतं, भविष्यद् कर्म च स्मरति, अतः स्मृतिः इति नाम्ना प्रसिद्धः। पूर्णज्ञानं, परममहत्त्वं च प्राप्त्वा, ज्ञाता च ज्ञानं च संविद् इति नाम्ना प्रसिद्धौ। सर्वत्र स्थित्वा, सर्वं स्वस्मिन् एव अनुपश्यन्, मुनयः तं संविद् इति च संज्ञयन्ति। ज्ञानं जिज्ञासायाः उत्पाद्यते; ईश्वरः ज्ञानस्य आश्रयः। निग्रहादि-परिमितित्वात्, विद्वांसः तं ईश्वरः इति नाम्ना प्रसिद्धयन्ति। शब्दैः विविधार्थवाचकैः, परमं निर्गुणं तत्त्वं तत्त्वविद्भिः, भगवद्भक्तैः च विस्तृतम् उपदिष्टम्। महत्, सृजनाय इच्छया प्रेरितः, सृष्टिं प्रकटयति; तस्य द्वे कृत्ये—संकल्पः च, अध्यवसायः च। त्रिगुणेभ्यः, रजः-प्रधानात् अहंकारः उत्पद्यते; महता आवृतः, स्थूलतत्त्वैः सृष्टिः आरभ्यते। तमः-प्रधानात् अहंकारात्, सूक्ष्मतत्त्वसृष्टिः आरभ्यते, या अन्धकारस्वरूपा उच्यते। तत्त्वप्रधानः, रूपान्तरेण, आदौ केवलं शब्दम् उत्पादितवान्; तस्मात् आकाशः अभवत्, यस्य लक्षणं शब्दः। आकाशः केवलं शब्दगुणः, वायुः रूपान्तरेण केवलं स्पर्शम् उत्पादितवान्, शब्दम् आवृत्य। वायोः रूपात् तेजः अभवत्; तस्य गुणः रूपम्। वायुः केवलं स्पर्शगुणः, रूपम् आवृत्य। तेजः रूपान्तरेण केवलं रसः उत्पादितवान्; तस्मात् आपः अभवत्, याः सर्वरसयुक्ताः। आपः केवलं रसगुणाः, अग्निना केवलं रूपगुणेन आवृताः। आपः रूपान्तरेण केवलं गन्धम् उत्पादिताः। तस्मात् संयोगः अभवत्; तस्य गुणः गन्धः। प्रत्येके तत्त्वे तस्य सूक्ष्मगुणः अस्ति, तेन सूक्ष्मता ज्ञायते। अविभागत्वेन, अविभागाः इति नाम्ना प्रसिद्धाः; शान्तत्वात्, उग्रत्वात्, मोहात् च पुनः अविभागाः इति उच्यन्ते। एषा सूक्ष्मतत्त्वसृष्टिः वैकारिकाहंकारात्, सत्त्वप्रधानात्, परस्परं उत्पन्ना इति विज्ञेयम्। वैकारिकसृष्टिः समकालं प्रकटयति—पञ्च ज्ञानेंद्रियाणि, पञ्च कर्मेंद्रियाणि च। इंद्रियाणि साधनानि, दश वैकारिका देवताः तेषां अधिष्ठातारः। एकादशः मनः, स्वगुणेन द्विस्वरूपम्। श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, जिह्वा, घ्राणः—एते पञ्च ज्ञानेंद्रियाणि, बुद्धियुक्तानि, शब्दादीनां ग्रहणाय। पादः, पायुः, उपस्थः, हस्तः, वाक्—एते पञ्च कर्मेंद्रियाणि। गमनं, निष्क्रमणं, आनन्दः, शिल्पः, वाक्—एतेषां कर्माणि। आकाशः केवलं शब्दगुणः, केवलं स्पर्शेन आवृतः। ततः वायुः द्विगुणः, शब्दस्पर्शयुक्तः। तथा, रूपस्य प्रवेशेन, शब्दस्पर्शयुक्तः। ततः अग्निः त्रिगुणः—शब्द, स्पर्श, रूपयुक्तः। शब्द, स्पर्श, रूप, केवलं रसः—एतेन आपः चतुर्गुणाः, रसगुणयुक्ताः। शब्द, स्पर्श, रूप, रसः, केवलं गन्धेन आवृताः। गन्धगुणेन संयुक्ताः, भूमौ प्रविष्टाः। अतः पृथिवी पञ्चगुणा, स्थूलतत्त्वेषु। शान्त, उग्र, मोहस्वरूपाः भेदाः स्मर्यन्ते। परस्परसंयोगेन, तत्त्वानि परस्परं धारयन्ति। भूमौ सर्वं अस्ति, लोकैः, भुवनैः, पर्वतैः च आवृतम्। भेदाः इंद्रियैः गृहीताः, स्थिरत्वात् स्मर्यन्ते। प्रत्येकं सृष्टिः पूर्वसृष्टेः गुणं लभते। यावत् तत्त्वगुणाः सन्ति, यः गुणः तेषां अस्ति, केचित् आपः सुवासितां मन्यन्ते, तद् आपः गुणः इति। परंतु, तद् गुणः वस्तुतः भूम्याः, आपः वायौ च तेषां संयोगेन दृश्यते; सप्त महातत्त्वानि परस्परसंयोगेन एकमेकस्य गुणं वहन्ति। पुरुषाधिष्ठानात्, अव्यक्तानुग्रहेण, एते महातत्त्वानि, विशेषरूपान्ते, ब्रह्माण्डं उत्पादयन्ति। तद् अण्डं, जलस्थे बिन्दुवत्, एकैव सम्पूर्णं जातम्, विशेषतत्त्वेभ्यः उत्पन्नम्, विशालम्, आपः अधिष्ठितम्। अण्डं बहिः जलैः आवृतम्, यत् स्वमात्रया दशगुणं; तद् जलं बहिः अग्निना दशगुणेन आवृतम्। अग्निः पुनः बहिः वायुनाः दशगुणेन आवृतः; वायुः बहिः आकाशेन दशगुणेन आवृतः।