लिङ्गपुराणम्

अनादिनिधनं, अजातं, सूक्ष्मं, त्रिगुणात्मकं, कारणं चाक्षयं यत्, तदेव ब्रह्मारम्भेऽव्यक्तमज्ञानं चासीत्। तेन स्वयमेव सर्वमिदं शिवस्य इच्छया व्याप्य स्थितमासीत्, गुणानां सम्यवस्थायाम् अविभक्ते तमोमये च स्थितौ। सृष्टिकाले तु प्रधानात्, क्षेत्रज्ञसंयुक्तात्, गुणप्रवृत्त्या महत्त्वं प्रादुर्भूतम्। ततः स महत् सूक्ष्मः, अव्यक्तावृतः, सत्त्वप्रधानः, आदौ केवलं सत्त्वमात्रं प्रकटयामास। मनश्च महांश्चैकत्वेन ज्ञेयौ, स कारणरूपेण स्मृतः। तत्र क्षेत्रज्ञप्रधानेन लिङ्गं सूक्ष्मं समुत्पन्नम्। धर्मादिस्वरूपाणि, यानि लोकसत्यस्य कारणानि, महत्त्वेन सृष्ट्युद्योगे प्रेरितानि सृज्यन्ते। मनः, महत्, बुद्धिः, ब्रह्म, पूर्वविज्ञानं, कीर्तिः, ऐश्वर्यं, प्रज्ञा, चित्तिः, स्मृतिः, संविद्, ईश्वरः—एवं विविधनाम्ना स्मृतः। सर्वभूतकर्मफलचिन्तनात्, सूक्ष्मत्वाच्च, स मन इति अभिधीयते। तत्त्वेषु ज्येष्ठत्वात्, व्यापकत्वाच्च, विशेषगुणातिरिक्तत्वाच्च, स महानीत्युच्यते। स मानं वहति, भेदविचारं करोति, विभागान् पश्यति; पुरुषस्य भोगसंयोगात्, मतिर्मन इति कथ्यते। महत्त्वात्, विस्तारशक्तिमत्त्वात्, सर्वाधारत्वात्, सर्वभूतधारणाच्च, स ब्रह्मेत्यपि कथ्यते। सर्वदेवान् तत्त्वतो यः पूरयति, नेतुं च शक्तः, स पूरीति स्मृतः। अत्र पुरुषः सर्ववस्तुज्ञानं कुर्यात्, हितं च बोधयति; तस्मात् स बुद्धिरिति कथ्यते। प्रत्यभिज्ञानानुभवोत्पत्तेः, ज्ञानस्थत्वाच्च, स ख्यातिरिति स्मृतः। ज्ञानादिगुणैः बहुधा ज्ञायमानत्वात्, महत्त्वं ख्यातिरिति च नाम्ना प्रसिद्धम्। महात्मा सर्वं साक्षात् वेत्ति, तेन ईश्वरः; ज्ञानसंयोगात् प्रज्ञेति स्मृतः। स ज्ञानादिरूपाणि भोगार्थं संगृह्णाति, तस्मात् चित्तिरिति कथ्यते। वर्तमानपूर्वानागतकर्मस्मरणात्, स स्मृतिरिति कथ्यते। पूर्णज्ञानप्राप्तेः, परममहत्त्वात्, ज्ञाता ज्ञेयं च संविदिति उच्येते। सर्वत्र स्थितत्वात्, सर्वं स्वस्मिन्नवस्थितमिति, स मुनिभिः संविदिति कथ्यते। ज्ञानोत्पत्तिः ज्ञानेनैव स्यात्; ईश्वरः ज्ञानस्यालयः। निग्रहेणाद्युपाधिभिः, ईश्वर इति पण्डितैः स्मृतः। नानार्थकवाचकैः शब्दैः, परं नित्यमेकं तत्त्वं तत्त्वविद्भिः, भगवद्भक्तैश्च व्याख्यातम्। महान् सृष्ट्यभिलाषेण प्रेरितः सृष्टिं करोति; तस्य संकल्पाध्यवसायौ द्वे कर्मणी। त्रिगुणात्, रजसः प्रबलत्वे, अहंकार उत्पद्यते; महदावृतः, सृष्टिः बहिर्भूतैः आरभ्यते। तस्मादहंकारात्, तमसः प्रबलत्वे, तन्मात्रसृष्टिः आरभ्यते, सा च तमोमयी कथ्यते। तत्त्वाद् विक्रियया प्रथमं केवलं शब्दः उत्पादितः; तस्मात् व्योमाभवत्, यस्य शब्दो लक्षणम्। व्योम्नः केवलशब्दलक्षणत्वात्, वायुः विक्रियया केवलं स्पर्शं उत्पाद्य शब्दमावृत्य स्थितः। वायोः स्पर्शमात्रगुणकत्वात्, तेजः ततो जातम्, यस्य रूपं लक्षणम्। तेजसः विक्रियया केवलं रसं उत्पाद्य, तस्मात् आपः सम्भूताः, सर्वरससम्पन्नाः। आपां केवलरसलक्षणत्वात्, अग्निना केवलरूपेणावृताः, आपः विक्रियया केवलं गन्धं उत्पाद्यन्ते। तस्मात् समवायः सम्भवति, यस्य लक्षणं गन्धः। प्रत्येकद्रव्ये तद्गुणसूक्ष्मत्वात्, सूक्ष्मता ज्ञायते। अभेदवाचकत्वात्, तानि अव्यक्तानि इति कथ्यन्ते। शान्त्युत्कटमोहात्, पुनः अव्यक्तत्वं कथ्यते। एषा तन्मात्रसृष्टिः, वैकारिकाहंकारात्, सत्त्वप्रधानात्, परस्परसम्भूता विज्ञेया। सा वैकारिकी सृष्टिः, एकस्मिन्नेव क्षणे, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च प्रादुर्भावयति। इन्द्रियाणि करणानि, तानि दश वैकारिका देवताः अधिष्ठायिन्यः; एकादशं मनः, स्वगुणेन द्वैधभावयुक्तम्। श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, जिह्वा, घ्राणं इति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, बुद्धिसंयुक्तानि, शब्दाद्यर्थग्रहणाय। पादौ, पायुः, उपस्थः, हस्तौ, वाक् इति पञ्च कर्मेन्द्रियाणि; गमनं, विसर्गः, आनन्दः, काव्यकर्म, वाक्कर्म च तेषां क्रियाः। आकाशस्य केवलशब्दलक्षणत्वात्, केवलं स्पर्शः प्रविष्टः। तदा वायुः द्विविधः जातः, शब्दस्पर्शगुणयुक्तः। एवमेव, रूपस्य प्रवेशे, शब्दस्पर्शयुक्तत्वात्, तेजः त्रैगुण्यं प्राप्तम्। शब्दस्पर्शरूपयुक्तं केवलं रसः प्रविष्टः, तस्मात् आपः चतुर्गुण्यं प्राप्ताः, रसलक्षणाः। एवं सृष्टिक्रमः, महतः प्रधानात्, गुणानां प्रवृत्त्या, शिवस्य इच्छया, सर्वं जगदुत्पन्नमिति।