लिङ्गपुराणम्

ब्राह्मणाः अग्निम् प्रविश्य, सा पतिस्यानुगत्या गतवती। ततः पार्थः, महावीर्यः, हरिं अन्त्येष्टिकर्म सम्यक् कृतवान्। रामस्य तथा अन्येषां च, वृृष्णीनां च, तेषां सर्वेषां शुद्धात्मा पार्थः मूलफलकन्दैः तर्पणं विधाय यथाविधि कृतवान्। द्रव्याभावात्, पार्थः स्वभ्रातृभिः सह स्वर्गं गतः। एवं संक्षेपेण कृष्णस्य, निष्कलुषकर्मणः, चरितं उक्तम्। महात्मनः सृष्टिः च लयः च केवलं तस्य इच्छया सञ्जायते। सोमवंशीयराज्ञां इतिहासः अयं, द्विजश्रेष्ठ। यः एतत् चरितं पठति, शृणोति, वा ब्राह्मणान् श्रावयति, स नूनं वैष्णवम् लोकम् प्राप्नोति; अत्र विचारस्य आवश्यकता नास्ति। ततः शौनकः सूतम् उवाच – "हे सुत! त्वया आदिसृष्टिः सूचिताः, न तु विस्तारतः उक्ता। अतः त्वं तां विस्तारतः कथय, पुण्यात्मन्।" सूतः उवाच – "महेश्वरः, महादेवः, प्रकृतिपुरुषयोः अतीतस्थले स्थितः। स देवः, परात्मा, ऋषिप्रवराणां अधिपः च। तस्मात् प्रभोः अव्यक्तम् उत्पन्नम्, यत् परं कारणम्; तत् प्रधाना प्रकृतिः इति तत्त्वविद्भिः कथ्यते। तत् गन्धवर्णरसहीनम्, शब्दस्पर्शवर्जितम्, अनादि, शाश्वतम्, अव्ययम्, नित्यं, स्वस्वरूपस्थितम्। जगतः योनिः, महत्तत्त्वम्, परम्, नित्यम् ब्रह्म, सर्वभूतस्वरूपम्, भगवतः आज्ञया प्रेरितम्। अनादि, अनन्तम्, अजम्, सूक्ष्मम्, त्रिगुणयुक्तम्, कारणम्, अव्ययम्, अव्यक्तम्, अगम्यम्, ब्रह्मारम्भे स्थितम्। शिवस्य इच्छया, सर्वम् एतत् तेन आत्मना व्यापितम्। गुणानां समत्वे, अविभक्ततमःस्थितौ। सृष्टिकाले, प्रधाना, क्षेत्रज्ञेन अधिष्ठिता, गुणक्रियया महत्तत्त्वम् अभवत्। तद् महत्तत्त्वम्, सूक्ष्मम्, अव्यक्तेन आच्छादितम्, सत्त्वप्रधानम्, आदौ केवलं सत् प्रादर्शयत्। मनः च महत्तत्त्वम् एकम्, तस्य कारणम् स्मृतम्। सूक्ष्मलक्षणम्, क्षेत्रज्ञेन अधिष्ठितम्, अभवत्। धर्मादिरूपाणि, यानि जगतः सत्यम् कारणानि, महत्तत्त्वम् सृष्टिं उत्पादयति, सृजितुम् इच्छया प्रेरितम्। मनः, महत्तत्त्वम्, बुद्धिः, ब्रह्मा, पूर्वबोधः, कीर्तिः, ऐश्वर्यम्, प्रज्ञा, चित्तम्, स्मृतिः, संवित्, जगदीश्वरः – इति स्मृतम्। सर्वभूतकर्मफलचिन्तनात्, सूक्ष्मत्वात्, भेदो जायते; अतः तद् मनः इति उच्यते। तत्त्वेषु ज्येष्ठत्वात्, विस्तारात्, गुणविशेषात्, तस्मात् महत्तत्त्वम् इति कथ्यते। सः मानम् धारयति, भेदान् विचिन्तयति, विभागान् पश्यति; पुरुषः उपभोगे युक्तः, अतः मनः (मति) इति उच्यते। महत्त्वात्, विस्तारशक्तितः, सर्वभूताधारत्वात्, सर्वभूतधारणात्, ब्रह्मा इति कथ्यते। देवांश्च तत्त्वतः पूरयति, अनुग्रहात्, अतः पूरि इति अपि कथ्यते। अत्र पुरुषः सर्वभूतान्, हितानि, च अवगच्छति; अवगाहनात् बुद्धिः इति कथ्यते। सः प्रत्यक्षानुभवस्मृतिप्रसूतिः, ज्ञानस्थे भोगे, अतः ख्यातिः इति कथ्यते। गुणैः, ज्ञानादिभिः, बहुधा ज्ञायमानः, अतः महत्तत्त्वम् अपि ख्यातिः इति कथ्यते। महात्मा सर्वं प्रत्यक्षं जानाति, अतः ईश्वरः इति; ज्ञानसहितः, अतः प्रज्ञा इति; ज्ञानरूपाणि, कर्मफलानि, उपभोगाय संगृह्यति, अतः चित्तम् इति; वर्तमानभूतभविष्यकर्मस्मरणात्, अतः स्मृतिः इति; पूर्णज्ञानमहत्त्वप्राप्तेः, ज्ञाता ज्ञेयम् च संवित् इति; सर्वत्र स्थितत्वात्, आत्मनि सर्वम् उपलभते, अतः संवित् इति। ज्ञानेन ज्ञानोत्पत्तिः, ईश्वरः ज्ञाननिधिः; निग्रहादि कारणात्, ईश्वरः इति पण्डितैः कथ्यते। विविधार्थवाचकैः शब्दैः, परमम् अतुलम् तत्त्वम् तत्त्वविद्भिः, भगवत् भक्तैः च, वर्णितम्। महत्तत्त्वम्, सृजितुम् इच्छया प्रेरितम्, सृष्टिं उत्पादयति; तस्य द्वे क्रियेद्वारे – संकल्पः, अध्यवसायः। त्रिगुणात्, रजसः प्रमुखत्वे, अहंकारः उत्पन्नः; महत्तत्त्वेन आच्छादितः, बाह्यभूतेषु सृष्टिः आरभ्यते। तस्माद् अहंकारात्, तमसः प्रमुखत्वे, सूक्ष्मभूतसृष्टिः आरभ्यते, यत् तमोमयम् इति कथ्यते। भूततत्त्वम्, रूपान्तरेण, आदौ केवलं शब्दम् उत्पादयत्; तस्मात् आकाशः अभवत्, यस्य लक्षणम् शब्दः। आकाशः केवलं शब्दगुणयुक्तः; वायुः, रूपान्तरेण, केवलं स्पर्शम् उत्पादयत्, शब्दम् आवृत्य। वायोः रूपान्तरेण तेजः अभवत्, तस्य गुणः रूपम्; वायुः केवलं स्पर्शगुणयुक्तः, रूपम् आवृत्य। तेजः, रूपान्तरेण, केवलं रसम् उत्पादयत्; तस्मात् आपः अभवत्, याः सर्वरसयुक्ताः। आपः केवलं रसगुणयुक्ताः, ताः तेजसा आवृताः, यः केवलं रूपगुणयुक्तः। आपः, रूपान्तरेण, केवलं गन्धम् उत्पादयत्। एवं आदिसृष्टिः, भगवत् इच्छया, गुणक्रियया, तत्त्वानां रूपेण, क्रमशः अभवत्।