लिङ्गपुराणम्

संसारस्य गहनं योगमार्गं विवृण्वन्, महर्षिः द्विजातिभ्यः योगस्य अष्टाङ्गानां क्रमं सप्रेमं उपदिशति। इन्द्रियाणां निवृत्तिः संक्षेपेण प्रत्याहारः इति कथ्यते; मनः एकदेशे योजयित्वा धारणा इति संक्षिप्तं निर्दिष्टं। यदा मनः स्थिरं भवति, तदा ध्यानं च समाधिः च विचार्येते। तत्र, मनसः एकाग्रता ध्यानं इति, अन्यस्मृतिभ्यः मुक्तम्। यदा केवलं चैतन्यस्य अवबोधनम् अवशिष्यते, शरीरस्य अभाववत्, तदा समाधिः इति कथ्यते; सर्वस्य कारणं प्राणायामः इति निगद्यते। स्वशरीरे उत्पन्नः वायुः प्राणः इति, तस्य संयमः यमः इति। यमः त्रिविधः द्विजैः उक्तः—मृदु, मध्यम, उत्तम। प्राणस्य अपानस्य च संयमः प्राणायामः इति। प्राणायामस्य प्रमाणं द्वादश मात्राः स्मृतम्। अधमः द्वादश मात्राः, उत्तमः अपि द्वादश; मध्यमः तु द्विगुणः, चतुर्विंशतिः मात्राः। प्रधानः तु त्रिगुणः, षट्त्रिंशत् मात्राः, क्रमशः स्वेद, कम्पनं, उत्थानं जनयति। योगे सुखस्य साधनाय, निद्रायाः च भ्रमस्य च, रोमाञ्चः, शब्दः, अवबोधनम्, शरीरस्य कम्पनं, कम्पनं च दृश्यते। यदा भ्रमः स्वेदजनितं मूर्च्छा च भवति, तदा उत्तमः श्रेष्ठः प्राणायामः इति। बीजयुक्तः अथवा बीजहीनः, जपयुक्तः अथवा जपहीनः, क्रमशः; गजवत्, मृगवत्, दुष्टनीयम्, सिंहवत् च। यदा संयमितः निगृहीतः च, तदा यथायोग्यं भवति; यदि वायुः अस्थिरः, योगिनां निग्राहं दुष्करम्। यदा सम्यक् अभ्यासः क्रियते, तदा स्थिरता लभ्यते, यथा दुर्जन्यः पशुः, गजः, मृगः च, असंतुष्टः अपि शान्तः भवति। कालस्य अभ्यासस्य च प्रभावेन, सः महता यत्नेन संयम्यते; तेन परिचयेन स्थिरता समता च लभ्यते। योगाभ्यासेन यः साधकः, सः व्याधिं न प्राप्नोति; तस्मात् योगिनः प्राणः शुद्धः भवति। मनः, वाक्, शरीरजनित दोषेभ्यः रक्षति, यदा प्राणायामः युक्तः बुद्धिमता सम्यक् क्रियते। अतः दोषाः नश्यन्ति, रेचनं च क्षीयते; प्राणायामेन दिव्यः शान्तिः अन्ये गुणाः क्रमशः साध्यन्ते। शान्तिः, उत्तमा शमः, दीप्तिः, प्रसादः च क्रमशः लभ्यन्ते; तेषु चतुर्षु, शान्तिः प्रथमं इह घोषितम्, हे द्विज। शान्तिः स्वाभाविकानाम् आगन्तुकानां च पापानां निवारणम्; उत्तमा शमः पूर्णसंयमः, यथा परम्परया स्मृतम्। दीप्तिः सर्वत्र सर्वदा तेजः इति, हे द्विज; सर्वेन्द्रियाणां प्रसादः बुद्धेः एव, वायूनां अपि। एषः प्रसादः 'प्रसाद' इति कथ्यते, अत्र शरीरे चत्वारः—प्राणः, अपानः, समानः, उदानः, व्यानः। नागः, कूर्मः, कृकलः, देवदत्तः, धनञ्जयः—एते वायूनां प्रसादः इति स्मृताः। अतः यः वायुः गमनं जनयति, सः प्राणः; अपानः अन्नादीनां निष्कासनं क्रमशः करोति। व्यानः अङ्गानि व्याप्नोति, रोगादीनां च उद्दीपकः; सः प्राणबिन्दून् चालयति, तद् उदानः इति। समानः अङ्गानि समत्वे स्थापयति; एते पञ्च वायवः इति नाम्नः। नागः उद्गारं जनयति, कूर्मः नेत्राणां विकाशनाय। कृकलः तु क्षुधायाः कारणं, देवदत्तः ह्यवस्फोटनाय, धनञ्जयः महाशब्दः, सर्वत्र व्याप्नोति, मृत्योरपि अनन्तरम्। एवं दशवायूनां प्रसादः प्राणसंयमेन साध्यते; चतुर्थं नाम, हे द्विज, चतुर्भ्यः। विश्वः, महान्, प्रज्ञा, मनः, ब्रह्मा, चिति, स्मृति, ख्याति, संवित्, ईश्वरः, मति—एते प्रसिद्धाः। हे द्विज, एते बुद्धेः, महतः नामानि इति कथ्यन्ते; तस्य बुद्धेः प्रसादः प्राणसंयमेन साध्यते। विश्वः सर्वत्वस्थिति, हे श्रेष्ठमुने, सर्वतत्त्वेषु ज्येष्ठः; महान् प्रमाणे श्रेष्ठः। यः ज्ञानस्य प्रमाणं गुहां च, यतः मनः चिन्तयति; तस्य विस्तृतत्वेन, विस्तारशक्त्या च, ब्रह्मा इति वेदविद्भिः कथ्यते। चिति सर्वकर्माणि उपभोगाय संगृह्यते; स्मृति यः स्मरति, संवित् यया सर्वं ज्ञायते। ख्यातिः यया ज्ञानादिभिः वस्तु बहुधा विज्ञायते; ईश्वरः सर्वतत्त्वानां अधिपः, सर्वं वेत्ति। मति यया मन्यते, विचिन्तयति, हे श्रेष्ठज्ञ; अर्थबोधनं यत्, सा बुद्धिः इति। तस्य बुद्धेः प्रसादः प्राणसंयमेन साध्यते; प्राणसंयमेन सर्वदोषाः निगृह्यन्ते—यमः इति। धारणया च प्रत्याहारेण च पापं नश्यति; विषवत् विषयान् चिन्तयित्वा, अलौकिकगुणेषु ध्यानं कर्तव्यम्। समाधिना उत्तमः तपस्वी ज्ञानवृद्धिं वर्धयेत्; यथायोग्यं स्थितिं प्राप्त्वा, अष्टाङ्गयोगं क्रमशः अभ्यासेत्। योगसिद्ध्यर्थं सम्यक् आसनानि प्राप्त्वा, आत्मज्ञः योगदर्शने अनवस्थिते न पश्येत्। अग्निप्रयोगे, वारिणि, शुष्कपत्रसमूहः, जीवसमाकीर्णे स्थले, श्मशाने, भग्नगोशाले, चतुर्मार्गे च— शब्दयुक्ते भयस्थले, वर्तुलमृद्गर्भे, अशुचिस्थले, दुष्टजनसमाकीर्णे, मच्छिकादिसंपूर्णे च— शारीरिकदुःखयुक्ते, मानसिकविक्षेपे च, योगाभ्यासः न कर्तव्यः; किं तु गुहायां पर्वते, सुप्ते, शुभे, सुखस्थले, सम्यक् गोपिते स्थले योगाभ्यासः कर्तव्यः। एवं महर्षिः योगस्य गूढं विज्ञानं, प्राणायामस्य महत्त्वं, वायूनां स्वरूपं, बुद्धेः प्रसादं च, द्विजातिभ्यः स्नेहपूर्णं विवृणोति।