लिङ्गपुराणम्

भगवतः हलायुधसहायेन तदा सः दैत्याः समरे निहत्य, दुष्टान् राज्ञः अपि सुलभेन विनाशयामास। स देवतानां सुतः दैत्यश्रेष्ठः नरकः महात्मना ऊर्ध्वचक्रब्राह्मणस्य वरप्रभावेन हतः। तस्य अप्रतिमविक्रमस्य महात्मनः षोडशसहस्राधिकान् कन्यकाः स्वभोगार्थं गृहीतानि। शापप्रसङ्गेन सः ब्राह्मणवंशं नाशयित्वा, तं कुलं विनष्ट्वा, अच्युतः प्रभासे स्थितवान्। शताधिकवर्षाणि श्रीकृष्णः जरारोगविनाशकः द्वारकायां निवसन् आसीत्। तस्मिन् काले सः दुर्वाससः ऋषेः वचांसि, विष्वामित्रकण्वनारदानां शापं च पिण्डारके रक्षितवान्। ततः मानुषं रूपं जारशरस्य निमित्तेन त्यक्त्वा, कृपया मृगव्याधाय वरं दत्वा, कृष्णः स्वर्गं जगाम। अष्टावक्रस्य शापात्, तदा विदुषः कृष्णस्य सर्वाः पत्न्यः मायया चौरैः अपहृताः। बलभद्रः अपि त्यक्त्वा, नागरूपं गत्वा प्रययौ; कृष्णस्य पुण्यकर्मणः पत्न्यः, ऋुक्मिणीमुख्याः अपि तथा। सर्वाः ताः अग्निना सह वह्नौ प्रविश्य, देवी रेवती अपि धर्मज्ञेन बलभद्रेण सह अग्निं प्रविष्टा। ब्राह्मणाः अपि वह्नौ प्रविविशुः, सा पतिपथं गतवती; ततः हरीः अन्त्यकर्माणि कृत्वा, पराक्रान्तमणिः पार्थः रामस्य च अन्येषां च, वृ्ष्णीनां च, मूलकन्दफलैः तेषां तर्पणं कृतवान्। सामग्रीरभावात् पार्थः भ्रातृभिः सह स्वर्गं गतः। एवं संक्षेपेण निष्कल्मषकर्मणः कृष्णस्य चरितं कीर्तितम्। अस्य महात्मनः सृष्टिश्च लयश्च स्वेच्छया एव सम्पद्यते; एष सोमवंशराजानां इतिहासः, द्विजश्रेष्ठ। यः एतत् पठति, शृणोति, ब्राह्मणान् वा श्रावयति, सः निःसंशयं वैष्णवं लोकं प्राप्नोति; अत्र विचारस्य आवश्यकता नास्ति। ततः शौनकः पप्रच्छ—“हे सूत! त्वया आदिसृष्टिः सूचिता, न तु विस्तारतः उक्ता; तां विस्तारतः कथय, पुण्यश्लोका।” स सूतः प्राह—“महेश्वरः परमहेश्वरः प्रकृतिपुरुषयोः परतः स्थितः, स देवः परमात्मा, मुनिनां पतिः च। तस्मात् प्रभोः अव्यक्तं समुत्पन्नम्, यत् परं कारणम्, यत् प्रधानेति प्रकृतिरिति च तत्त्वदर्शिभिः उक्तम्। तद् गन्धवर्णरसवर्जितम्, शब्दस्पर्शरहितम्, अजरं, नित्यं, अव्ययम्, स्वस्वरूपस्थितम्। तत् जगद्योनि, महदधिष्ठानम्, परं ब्रह्म सनातनं, सर्वभूतस्वरूपम्, ईश्वराज्ञया प्रेरितम्। अनाद्यन्तं, अजातं, सूक्ष्मं, त्रिगुणात्मकम्, कारणम्, अविनाशि, अव्यक्तम्, अगम्यम्, ब्रह्मणः आदौ स्थितम्। स्वयमेव सर्वमिदं तेन व्याप्यते, शिवस्य इच्छया; गुणानां सम्यगवस्थायाम्, तस्मिन्निर्विभागे तमोमये अवस्थायाम्। सृष्टिकाले प्रधनात् क्षेत्रज्ञसंयुक्तात्, गुणप्रवृत्त्या महत्त्वं समुत्पन्नम्। ततः महत्त्वं सूक्ष्मं, अव्यक्तेनावृतम्, सात्त्विकप्रधानं, आदौ केवलं सत् एव प्रादुर्भूतम्। मनश्च महत्त्वं चैकत्वेन ज्ञेयं; तत् कारणम् स्मृतम्। तत्र सूक्ष्मलिङ्गं क्षेत्रज्ञसंयुक्तम् उत्पन्नम्। धर्माद्याकाराः, यः जगत्सत्यस्य हेतवः, महत्त्वं सृष्टिं करोति, सृष्टिकाम्यया चोदितः। मनः, महत्त्वं, बुद्धिः, ब्रह्म, पूर्वविज्ञानम्, कीर्तिः, ऐश्वर्यम्, प्रज्ञा, चित्तिः, स्मृतिः, संविद्, ईश्वरः—एवं स्मृतम्। सर्वभूतकर्मफलचिन्तनात्, सूक्ष्मत्वात् भेदेन व्यवस्थितम्, तस्मात् मन इति कथ्यते। प्रधानत्वात्, विस्तारात्, गुणातीतत्वात्, महत्त्वात्, महदिति स्मृतम्। सम्मानं धारयति, भेदान् विचिन्तयति, विभागान् पश्यति; पुरुषः भोगसंयोगात्, मन इति च स्मृतम्। महतः विस्तारशक्तेः, सर्वाधारत्वात्, सर्वभूतधारणात्, ब्रह्मेति कथ्यते। ज्ञानादिगुणैः देवांश्च स्वस्वरूपे स्थापयति, तस्मात् पूरीति कथ्यते। अत्र पुरुषः सर्वभूतानि, हितं च जानाति; तस्मात् बुद्धिरित्यपि स्मृता। अभिज्ञानानुभवयोः उत्पादकत्वात्, भोगस्य विज्ञाननिष्ठत्वात्, ख्यातिरित्यपि कथ्यते। ज्ञानादिगुणैः नानाविधैरुपलभ्यते, तस्मात् महत् ख्यातिरिति च स्मृता। महात्मा सर्वं साक्षात् वेत्ति, तस्माद् ईश्वर इति स्मृतः; ज्ञानसम्बन्धात् प्रज्ञेति च कथ्यते। ज्ञानरूपादिफलसमूहग्रहणात्, भोगार्थं, तस्मात् चित्तिरिति स्मृतः। वर्तमानभूतभविष्यकर्मस्मरणात्, स्मृतिरित्यपि कथ्यते। परिपूर्णज्ञानप्राप्त्या, परममाहात्म्यलाभात्, ज्ञाता ज्ञेयं च संविदित्यपि कथ्येते। सर्वत्रस्थितत्वात्, आत्मनि सर्ववस्तुनिष्पत्तेः, मुनिभिः संविदिति कथ्यते।