लिङ्गपुराणम्

यदा वीर्यवन्तः पुत्राः तथा रुक्मिण्याः पुत्राः दृश्यन्ते स्म, तदा जाम्बवती, बुद्धिमतः कृष्णस्य पत्नी, तम् अभ्यधात्। सा पद्मनयनं कृष्णं सस्नेहम् उवाच — “भगवन्, त्वं मम कृपया तादृशं पुत्रं दातुम् अर्हसि यः सर्वेषु विशिष्टः, उत्तमधर्मवान्, देवानाम् अधिपतिना पूजितः च।” जाम्बवत्याः वचनं श्रुत्वा, जगन्नाथः हरिः, निर्भय तपोधनः, ततः तपस्यां प्रवृत्तः। नारायणः कृष्णः, शङ्खचक्रगदाधरः, श्रेष्ठं व्याघ्रपादमुनेः आश्रमं जगाम। तत्राङ्गिरसं ऋषिं दृष्ट्वा, जनार्दनः सस्मितं नमस्कृत्य, तस्य आज्ञया दिव्यं पाशुपतं योगं प्राप्तवान्। ततः केशवः, शत्रुसूदनः, केशदाढीच्छेदनं कृत्वा, घृतलेपनं, मुञ्जकौशेना उपास्य, कठोरं तपः आरब्धवान्। सः बाहून्नुन्न्य, अनाश्रितः, पादाग्रेषु स्थित्वा, फलानि, वारि, वायुम् एव आहारः कृत्वा, अधोक्षजः त्रिसंध्यायाः कालं तपस्याम् अवस्थितः। तस्य तपस्यया तुष्टः रुद्रः, कृष्णाय महात्मने, अनेकानि वराणि दत्तवान्, तत्र जाम्बवत्याः पुत्रः साम्बः अपि। एवं जाम्बवती, हरिपत्नि, साम्बं पुत्ररूपेण लब्ध्वा, अदितिरिव आदित्यं लब्ध्वा, अतुल्यं हर्षं अनुभूतवती। ततः, विप्रश्रेष्ठाः, रुद्रस्य शापेन, बाणस्य सहस्रबाहवः छिन्नाः। ततः हलायुधेन सह, कृष्णः दैत्यांश् च हत्वा, युद्धभूमौ दुष्टराजान् अपि सुलभेन विनाशितवान्। नरकं, देवसम्भूतं दैत्यश्रेष्ठम्, ब्राह्मण उर्ध्वचक्रस्य वरप्रभावात् हत्वा, तदनन्तरं कार्यं कृतवान्। अनुपमबलः सः, षोडशसहस्र कन्याः आत्मसुखाय स्वीकृतवान्। शापप्रसङ्गेन, ब्राह्मणवंशं विनाश्य, तं कुलं नष्ट्वा, अच्युतः प्रभासे स्थितः। ततः शताधिकवर्षाणि, कृष्णः, जरारोगनाशकः, द्वारकायाम् अवसत्। तस्मिन् काले, सः दुर्वासाः ऋषेः वचनं, विष्वामित्रकण्वनारदशापं च पिण्डारके रक्षितवान्। ततः, जरा-शरस्य प्रसङ्गेन मानुषरूपं त्यक्त्वा, कृष्णः, शिकारिणं अनुगृह्य, स्वर्गं गतः। अष्टावक्रस्य शापेन, कृष्णस्य सर्वाः पत्न्यः मायया चौरैः अपहृताः। बलभद्रः अपि, संन्यासं कृत्वा, नागरूपेण गतः; कृष्णस्य शुभाः पत्न्यः, रुक्मिण्याद्याः, तद्वद्। सर्वे अग्निना सह अग्निम् प्रविष्टाः; रेवती अपि, शुद्धकर्मणा बलभद्रेण सह। ब्राह्मणाः अपि अग्निम् प्रविष्टाः; सा पतिसमीपं गता। हरिस्य दाहकर्म कृत्वा, पार्थः, महावीर्यवान्, रामस्य, अन्येषां, वृष्णीनां च, मूलफलादिभिः तर्पणं कृतवान्। द्रव्याभावात्, पार्थः स्वभ्रातृभिः सह स्वर्गं गतः। एवं संक्षेपेण, कृष्णस्य निर्मलकर्मणः चरितं उक्तम्। महात्मनः सृष्टिः च लयः च तस्य इच्छया एव भवति; एष सोमवंशीयराज्ञां इतिहासः, विप्र। यः इमं चरितं पठति, शृणोति, ब्राह्मणान् अपि श्रोत्रयति, सः निश्चितं वैष्णवलोकं प्राप्नोति; तत्र चिन्तनस्य आवश्यकता नास्ति। अथ, ऋषयः सूतम् उचुः — “सूत, त्वया आदिसृष्टिः सूचिताः, न तु विस्तारतः उक्ता; अतः त्वं विस्तारतः कथय, पुण्यात्मन्।” महेश्वरः, महादेवः, प्रकृतिपुरुषयोः अतीतत्वे स्थितः; सः देवः, परमात्मा, ऋषिप्रवराणां अधिपः। भगवतः अनिर्दिश्यम् उत्पन्नम्, यत् परमकारणम्; यत् प्रधाना प्रकृतिरिति, यथा तत्त्वविचारिणां कथितम्। गन्धवर्णरसरहितम्, शब्दस्पर्शवर्जितम्, वृद्धिरहितम्, नित्यं, अव्ययम्, शाश्वतम्, स्वभावस्थितम्। जगत्स्य योनिः, महत्त्वम्, परमम्, नित्यं ब्रह्म; सर्वभूतस्वरूपम्, भगवतः आज्ञया प्रेरितम्। अनाद्यनन्तम्, अजम्, सूक्ष्मम्, त्रिगुणयुक्तम्, मूलम्, अव्ययम्; अनिर्दिश्यम्, अज्ञेयम्, ब्रह्मारम्भे स्थितम्। स्वयमेव सर्वम् व्याप्य, शिवस्य इच्छया, गुणसम्ये, तद् अविभक्तं तमोमयम् अवस्थाम्। सृष्टिकाले, प्रधाना, क्षेत्रज्ञेन अधिष्ठिता, गुणचेष्टया, महत्त्वम् उत्पन्नम्। तदा महत्त्वम्, सूक्ष्मम्, अनिर्दिश्यम् आवृतम्, सत्त्वप्रधानम्, आदौ केवलम् सत् प्रकटितम्। मनः च महत्त्वम् एकम्, तद् कारणम् स्मृतम्। सूक्ष्मलिङ्गम्, क्षेत्रज्ञेन अधिष्ठितम्, उत्पन्नम्। धर्मादिरूपाणि, जगत्-सत्यकारणानि, महत्त्वम् सृष्टिं करोति, सृजनाय प्रेरितम्। मनः, महत्त्वम्, बुद्धिः, ब्रह्मा, पूर्वज्ञानम्, कीर्ति, ऐश्वर्यम्, विज्ञानम्, चेतना, स्मृति, अवबोधः, जगदाधिपः — इति स्मृतम्। सर्वभूतकर्मफलचिन्तनात्, सूक्ष्मत्वात्, भेदः; अतः तद् मनः इति कथ्यते। प्रकृतिषु ज्येष्ठत्वात्, विस्तारात्, गुणविशेषेभ्यः महत्त्वात्, महान् इति नाम। सः मानम् वहति, भेदान् विचिन्तयति, विभागान् पश्यति; पुरुषः भोगसंयोगात्, अतः मनः (मति) इति कथ्यते। एवं, भगवतः लीला, सृष्टिः, लयः, तत्त्वानि च, ऋषिभिः पृष्टानि, सूतेन विस्तारतः पवित्रया कथायाम् उपन्यस्तानि।