लिङ्गपुराणम्

शिवभक्तः बाह्याभ्यन्तरशौचं समाचरेत्। सः अग्निजलब्रह्मणां शुद्धिं विधानतः कुर्यात्। तत्र, यथाविधि स्नात्वा, आन्तरशौचं पश्चात् समाचरेत्, सदैव मृत्तिकया शरीरं अनुलेप्य, जीवनान्तं यावत् पुण्यतोये स्नानं कुर्यात्। केवलं जलस्नानेन, यदि आन्तरशौचं नास्ति, तर्हि सः अशुचित्वमेव लभते; जलचराणि, शाकादयः, मत्स्याः, मत्स्यभक्ष्याश्चापि जलमध्ये वसन्ति। यदि ते जलस्नानैः न शुद्ध्यन्ते, तर्हि नियमानुसारं आन्तरशौचं नित्यं समाचरणीयम्। यः आत्मज्ञानतोये स्नात्वा, शुद्धवैराग्यभावेन मृत्तिकया अनुलेपितः, सः शुद्ध इति कथ्यते—एवं शौचधर्मः उपदिश्यते। शुद्धेषु एव सिद्धिः दृश्यते, अशुद्धेषु कदापि न; यः यथान्यायं लब्धेन सन्तुष्टः, सुशिष्टः, सः एव सिद्धिम् आप्नोति। तस्य सन्तोषः नित्यः, सः प्राप्तं न स्मरति; सः चन्द्रायणादितपःकुशलः शुभकर्मसु च। वेदाध्ययनं जपः इति स्मृतम्, प्रणवस्य जपः त्रिविधः—वाचिकः अधमः, उपांशुः मध्यमः, मानसः श्रेष्ठः। विशेषतः पञ्चाक्षरमन्त्रे मानसजपः विस्तीर्णतमः; तथा शिवभक्तिः अपि मनसा, वाचा, कायेन च कार्या। शिवज्ञानं, गुरौ दृढा भक्तिरेव, इन्द्रियाणां सङ्गे शीघ्रनिग्रहश्च उपदिश्यते। इन्द्रियाणां निवृत्तिः संक्षेपेण प्रत्याहारः इति, मनः एकदेशे बन्धनं धारणा इति कथ्यते। यदा सा स्थिरा भवति, तदा ध्यानं समाधिश्च चिन्त्येते; तत्र, एकाग्रता ध्यानम्, अन्यवृत्तिविरहितम्। यदा केवलं चैतन्यबोधः शिष्यते, शरीरस्यैव भावो नास्ति इव, सा समाधिः इति कथ्यते; तस्य कारणम् प्राणायामः उच्यते। प्राणः स्वदेहे उत्पन्नः वायुः, तस्य निग्रहः यमः; स यमः त्रिविधः—मृदु, मध्यम, उत्तम इति द्विजैः स्मृतः। प्राणापानयोः संयमः प्राणायामः इति; तस्य प्रमाणं द्वादशमात्रा इति। अधमः द्वादशमात्रः, उत्तमः अपि द्वादश, मध्यमः तु द्विगुणः, चतुर्विंशतिमात्रकः। प्रमुखः तु त्रिगुणः, षड्-त्रिंशन्मात्रकः, स्वेदकम्पोत्थानं क्रमेण जनयति। योगे हर्षोत्पादनाय, निद्रालस्याय, रोमाञ्चः, शब्दः, जागरणं, शरीरकम्पनं, कम्पनं च दृश्यते। यदा भ्रमः स्वेदजन्यच्युतिः स्यात्, सः परमः श्रेष्ठः प्राणायामः इति कथ्यते। सः बीजवान् अथवा अबीजः, जपयुक्तः अथवा अजपः; गजवत्, मृगवत्, दुर्निग्राह्यः, सिंहवत् वा। यदा निगृहीतः नियंत्रितश्च भवति, तदा यथाशास्त्रं स्यात्; यदा वायुः चञ्चलः, योगिभिः दुर्निग्राह्यः। यथाविधि अभ्यासेन सः स्थिरत्वं प्राप्नोति, यथा मृगगजादयः अपि अभ्यासेन शम्यन्ते। कालस्य च अभ्यासस्य च प्रभावेण सः यत्नेन निग्रहीतः, तेन परिचयेन स्थैर्यं समता च लभ्यते। योगाभ्यासेन साधकः व्याधिं न प्राप्नोति; एवं साधितः प्राणः मुनिना शुद्ध्यति। मनोवाक्कायदोषाणां निवारणे, साधकस्य शरीरस्य च रक्षणे प्राणायामः युक्तः पण्डितैः कर्तव्यः। तस्मात् दोषाः नश्यन्ति, रेचनोऽपि क्षीयते; प्राणायामेन दिव्यशान्त्यादिगुणाः क्रमशः साध्यन्ते। शान्तिः, परमोपशमः, दीप्तिः, प्रसादश्च अनुक्रमेण लभ्यन्ते; तत्र चतुर्षु शान्तिः प्रथमा इति स्मृता, द्विजश्रेष्ठ। शान्तिः स्वाभाविकनैमित्तिकपापहानिः; परमोपशमः सम्पूर्णनिग्रहः, इति परम्परया स्मृतम्। दीप्तिः तेजः इति कथ्यते, सर्वत्र सदा; सर्वेन्द्रियाणां प्रसादः बुद्धेः, अपि च वातनाम्। एषः प्रसादः 'प्रसाद' इति कथ्यते, अत्र शरीरस्थे चत्वारः प्राणाः—प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान इति। नागः, कूर्मः, कृकलः, देवदत्तः, धनञ्जयः—एते वातप्रसादाः स्मृताः। तस्मात् गत्युत्पादकः वायुः प्राणः; अपानः आहारादीनां निष्कासनम् कर्ता। व्यानः अङ्गेषु व्याप्य रोगादीनां प्रेरकः; सः प्राणस्थानं च चलयति, तदुदानः इति। समानः अङ्गानां समत्वं करोति; एते पञ्चवायवः नामतः। नागः उद्गारहेतु, कूर्मः नेत्रोन्मीलनहेतु। कृकलः क्षुधोत्पादकः, देवदत्तः जृम्भणहेतु, धनञ्जयः महाशब्दः, सर्वत्र व्याप्य, मृत्योरपि पश्चात् स्थितः। एवं दशवायूनां प्रसादः प्राणायामेन साध्यते; चतुर्थं नाम चतुर्णां द्विजश्रेष्ठ। विश्व, महान्, प्रज्ञा, मनस्, ब्रह्मा, चिति, स्मृति, ख्यातिः, संवित्, ईश्वरः, मति—एते बुद्धेः नामानि। एते बुद्धेः, महतः नामानि द्विजश्रेष्ठ; तस्य बुद्धेः प्रसादः प्राणायामेन साध्यते। विश्वं सर्वभावस्थिति, ऋषिश्रेष्ठ, सर्वतत्त्वेषु ज्येष्ठम्; महान् परिमाणेन श्रेष्ठः। सः एव ज्ञानस्य माप्यं गुहा, यतः मनः चिन्तयति; तस्य व्यापकत्वात्, विस्तारणशक्त्या, सः ब्रह्मेति ब्रह्मविद्भिः कथ्यते।