लिङ्गपुराणम्

शुक्रस्य पौत्रः, देवयानीयाः पुत्रः, हे भगवन्, कथं राज्यस्य पात्रं स्यात्? ज्येष्ठं यदुं विहाय कनिष्ठाय राज्यं कथं दातव्यमिति सन्देहः जातः। धर्मं पालय, एवं त्वां शिक्षयामः। अथ सर्वे ब्राह्मणाः, स्वमुख्येन सह, मम वचनानि शृण्वन्तु—मम विषये राज्यं कदापि ज्येष्ठाय न दातव्यम्। मम ज्येष्ठः यदुः मम आज्ञां न अकरोत्; तस्य मनः विपरीतम्, स धर्मज्ञैः पुत्रत्वेन न गण्यते। या: मातरं पितरं च वाक्येन अनुवर्तन्ते, ताः सन्तः सुताः साधुभिः स्तूयन्ते; यः पुत्रः मातरं पितरं च पुत्रवत् आचरति, स एव सत्पुत्रः। यदुः माम् अवमान्य, तुर्वसुः, द्रुह्युः, अनुश्च, सर्वे मम अवज्ञां कृतवन्तः। किन्तु पुरुः मम वचनं पूर्णतया अकरोत्, विशेषेण माम् आदृतवान्; स कनिष्ठः अपि मम उत्तराधिकारी, यतः मम वार्धक्यं तेन धारितम्। शुक्रेण माम् उपदिष्टं, देवयानीयाः कृते वार्धक्यं प्रार्थितम्; पुनः तेनैव वार्धक्यं अन्यस्मै समर्पितम्। शुक्रः स्वयम् काव्य उशनसे वरं दत्तवान्—"यः तव पुत्रः त्वां अनुवर्तते, स राज्यस्य अधिपः भविष्यति" इति। यूयं अपि अनुमोदयत—यः पुत्रः गुणसम्पन्नः, मातरं पितरं च नित्यं भक्त्या सेवते, स एव राजा अभिषिक्तव्यः। कनिष्ठः अपि यः योग्यः, स सर्वं सौभाग्यं ऐश्वर्यं च अर्हति; पुरुः राज्यस्य पात्रम्, यतः स आदेशपालकः पुत्रः। शुक्रदत्तेन वरेण अन्यथा न शक्यते; नहुषः प्रजासन्तुष्ट्या एवं उक्तवान्। ततः सः स्वं पुत्रं पुरुम् अभिषिच्य राजा अकरोत्, तुर्वसुम् अग्न्यायां दिशि स्थापयामास। राजा ज्येष्ठं पुत्रं यदुम् दक्षिणदिशि न्ययोजयत्, पश्चिमे च उत्तरदिशि च द्रुह्युम् अनुं च तयोः स्थापयामास। सप्तद्वीपसागरयुक्तां पृथिवीं विजित्य, नहुषात्मजः ययातिः राज्यं त्रिधा पुत्रेषु विभज्य दत्तवान्। स्वं तेजः पुत्रेषु निवेश्य, राजा हृष्टहृदयः, बान्धवान् भारं समर्प्य, तुष्टः अभवत्। एतानि श्लोकानि, यानि पूर्वं महायशाः ययातिः गायति स्म, येन सर्वतः कामान् कूर्म इवाङ्गानि संहरन् स्मरति। तैः एव, न तु कर्मभिः, सुभगः पुरुषः प्राप्नोति; कामः कामोपभोगेन न कदापि तृप्यति। होमदत्ताग्निवत् सः सदा वर्धते; यद् धान्यं, यद् सुवर्णं, यद् गाः, यद् स्त्रियः पृथिव्यां, तत् सर्वं नापि एकस्य पर्याप्तम्। "एतत् सर्वं न पर्याप्तम्" इति चिन्तयन्, सर्वेषां प्रति अनिष्टभावनां त्यक्त्वा, शमं प्राप्नुयात्। यदा कृत्या, मनसा, वाचा च ब्रह्म प्राप्यते—यदा न अन्येषां भीः, न तस्य भीः अन्येषु। यदा न निन्दति, न द्वेष्टि, तदा ब्रह्म प्राप्यते; या तृष्णा मूढैः दुरत्यजा, सा शरीरस्य जर्जरीभावे क्षीयते। या तृष्णा, या रोगः, या प्राणविनाशिनी, तां त्यक्त्वा सुखं प्राप्नोति; यथा केशदन्ताः वार्धक्येन क्षीयन्ते, तथा तृष्णा अपि क्षीयते। चक्षुः श्रोत्रं च जीर्यते, तृष्णैव न जीर्यति; सर्वेन्द्रियाणि स्वाभाविकेन जीर्यन्ते, अन्यथा न भवति। आयुः धनस्य च आशा न जीर्यति, यद्यपि शरीरं जीर्यति; यद् इह कामसुखं, यद् दिव्यं महत् सुखं— —तस्य तृष्णाक्षयस्य षोडशमांशं अपि न समीयात्। एवं उक्त्वा, स राजा-मुनिः भार्यया सह वनं प्रविवेश। तत्र भ्रिगोः शिखरे, सः तपः कृत्वा, उपवासव्रतं सम्पाद्य, भार्यया सह स्वर्गं गतः। तस्य पञ्च वंशाः, पुण्याः, दिव्यर्षिभिः पूजिताः, सूर्यरश्मिवत् पृथिव्याम् विस्तीर्णाः। यः ययातेर् इमं पुण्यचरितं पठति वा शृणोति वा, स धनवान्, पुत्रैः समृद्धः, दीर्घायुष्मान्, कीर्तिमान्, प्राज्ञः च भवति। सर्वपापैः विमुक्तः, स शिवलोक्यां पूज्यते। अथ वः यदोर् वंशं संक्षेपेण क्रमशः कथयिष्यामि, सः ज्येष्ठः तेजस्वी च। यदुः पञ्च पुत्रान् अलभत—सहस्रजित् ज्येष्ठः, ततः क्रोष्टुः, नीलः, अजकः, लघुः च। सहस्रजितः शतजित् नाम राजा अभवत्; शतजितः त्रयः पुत्रान् अलभत्, सर्वेषां मध्ये प्रसिद्धान्। हैहयः, हयः, वेणुहयः राजा—एते तस्य पुत्राः; हैहयस्य धर्माख्यः पुत्रः कीर्तिमान् अभवत्। तस्य पुत्रः धर्मनेत्रः, धर्मनेत्रस्य कीर्तिः, कीर्तेः सञ्जयः। सञ्जयस्य पुत्रः धर्मात्मा महीष्मान्, महीष्मानः महाबलः भद्रश्रेण्यः। भद्रश्रेण्यस्य दुर्दमः राजा, दुर्दमस्य प्राज्ञः धनकः। धनकस्य चत्वारः पुत्राः, लोके पूजिताः—कृतवीर्यः, कृताग्निः, कृतवर्मा, कृतौजा च। चतुर्थः कृतौजः; तस्मात् कर्तवीर्यार्जुनः अभवत्, सप्तद्वीपेश्वरः, सहस्रबाहुः। तस्य रामः, नारायणस्वरूपः, मृत्युर्भूतः; तस्य शतं पुत्राः, तेषां पञ्च महायोधाः आसन्।