लिङ्गपुराणम्

कदाचित् मूत्रपुरीषविसर्गसमये, मनः यथाऽनुशास्ति, भूमौ बहिः कर्तव्यं; एवं स्वपत्नीसंभोगेऽपि, अन्यत्र न कदापि। स्त्री तुषार्कशिखावद्, पुरुषः तुप्तघृतपात्रवत्; अतः स्त्रीसंस्पर्शः दूरतः वर्जनीयः। विषयभोगेन तु तृप्तिः नास्ति, यथार्थविचारात्; तस्मात् वैराग्यं मनसा, कर्मणा, वाचा च साधनीयम्। कामः तु कामविषयभोगेन कदापि न निवृत्तः; यथा घृतार्कः वह्निः, भुक्त्वा तु वर्धते एव। अतः योगी अमृतत्वार्थं सदा त्यागं आचरितुम् अर्हति; यो वैराग्यवान् नास्ति, स मर्त्यः, जन्मान्तरेषु भ्रमति। अमृतत्वं तु केवलं त्यागेन लभ्यते, कर्मणा, पुत्रेण, वित्तेन वा न, वेदस्मृतिप्रवदन्ति। तस्मात् वैराग्यं मनसा, वाचा, कायेन च साधनीयम्; यथासमयं ब्रह्मचर्यं अभ्यस्तव्यम्। यमाः संक्षेपेण उक्ताः; अधुना नियमाः कथ्यन्ते—शौचं, यज्ञः, तपः, दानम्, वेदाध्ययनम्, इन्द्रियनिग्रहः। व्रतम्, उपवासः, मौनम्, स्नानम्—दश नियमाः; तथा अचौर्यं, शौचम्, तुष्टिः, तपः च। जपः, शिवभक्ति, पद्माद्यासनानि; बाह्याभ्यन्तरशौचं उपदिष्टम्, अभ्यन्तरशौचं श्रेष्ठम्। शिवभक्तः बाह्याभ्यन्तरशौचं आचरितुम् अर्हति; अग्नि, जल, ब्रह्मशुद्धिकर्म च कुर्यात्। विधिवत् स्नानं कृत्वा, अभ्यन्तरशौचं तदा कुर्यात्; मृदया देहं सदा लेपयित्वा, तीर्थे स्नानं जीवनान्ते पर्यन्तम्। जलनिमज्जनानन्तरं अपि, यदि अभ्यन्तरशौचं नास्ति, तदा अपवित्रः एव; जलमध्ये जलबिलाः, मत्स्याः, मत्स्यभक्ष्याः च निवसन्ति। सदा जलस्नानेन यदि ते न शुद्धाः, तस्मात् नियमानुसारं अभ्यन्तरशौचं सदा आचरितव्यम्। आत्मज्ञानजलस्नानेन, सत्यभावमृदया, शुद्धवैराग्यलेपनं कृत्वा, शुद्धः इति कथ्यते—एष शौचस्य उपदेशः। शुद्धेषु सिद्धिः दृश्यते, अशुद्धेषु न कदापि; यः शीलसम्पन्नः, यथालाभेन तुष्टः, स सिद्धिम् आप्नोति। तस्य तुष्टिः सदा स्थिरा, न पूर्वलाभे मनः स्थापयति; स चन्द्रायणादितपः कुशलः, शुभकर्माणि साधयति। वेदाध्ययनं जपः इति स्मृतम्, प्रणवजपः त्रिविधः—वाचिकः अधमः, उपांशु मध्यमः, मानसः उत्तमः। मानसजपः विशेषतः पञ्चाक्षरमन्त्रे विस्तृतः; शिवभक्तिः अपि मनसा, वाचा, कायेन साधनीयम्। शिवज्ञानम्, गुरुश्रद्धा, इन्द्रियाणां शीघ्रनिग्रहः उपदिष्टः। इन्द्रियसंहरणम् संक्षेपेण प्रत्याहारः; मनः एकदेशे स्थापयितुम् धारणा उच्यते। धारणा स्थिरा सति, ध्यानं समाधिः च विचिन्त्येते; तत्र एकाग्रता ध्यानम्, अन्यवृत्तिशून्यम्। चेतनास्मरणे शेषे, शरीरस्यैवाभाववद्, समाधिः इति कथ्यते; सर्वस्य कारणं प्राणायामः इति स्मृतम्। प्राणः स्वदेहजनितः वायुः; तस्य निग्रहः यमः। यमः त्रिविधः—मृदु, मध्यमः, श्रेष्ठः—द्विजैः कथ्यते। प्राणापाननिग्रहः प्राणायामः; तस्य प्रमाणं द्वादशमात्रा स्मृतम्। अधमः द्वादशमात्रः, उत्तमः अपि द्वादशमात्रः, मध्यमः तस्य द्विगुणः—चतुर्विंशतिमात्रः। प्रधानः तु तृतीयगुणः—षडत्रिंशतिमात्रः—स्वेदः, कम्पनम्, उत्क्षिपणम्, क्रमशः उत्पाद्यते। योगानन्दसिद्ध्यर्थं, निद्रालस्याय, रोमाञ्चः, शब्दः, जडता, देहकम्पनम्, कम्पनम् च भवन्ति। मूर्च्छास्वेदोत्पन्ने, तदुत्तमं प्राणायामम् इति कथ्यते। बीजयुक्तः, बीजरहितः, जपयुक्तः, जपरहितः—क्रमशः; गजवत्, मृगवत्, दुर्नियमनम्, सिंहवत् च। यदा नियंत्रितः, तदा यथायोग्यं भवति; अनियन्त्रितः वायुः योगिनां दुःसाध्यः। यथायोग्यं साधनं कृत्वा, स्थिरता प्राप्तिः; यथा गजः, मृगः, दुर्नियमनः, नियंत्रितः शमं गच्छति। कालस्य अभ्यासस्य च बलात्, स महता यत्नेन नियंत्र्यते; सदा अभ्यासात्, स्थिरता, समता च लभ्यते। योगाभ्यासेन दुःखं न जायते; योगिनः प्राणः शुद्धः भवति। प्राणायामः मनः, वाचा, कायजदोषात् रक्षति; युक्तप्राणायामः साधकस्य शरीरं रक्षति। तस्मात् दोषाः नश्यन्ति, श्वासः च क्षीयते; प्राणायामेन दिव्यशान्तिः, गुणाः च क्रमशः साध्यन्ते। शान्तिः, परमशमः, तेजः, प्रसादः च क्रमशः लभ्यते; तेषु चतुर्षु, शान्तिः प्रथमः इह घोषितः। शान्तिः स्वाभाविकसञ्चितपापनाशः; परमशमः सम्पूर्णनिग्रहः, परम्परया स्मृतः। तेजः सर्वत्र प्रकाशः, द्विजश्रेष्ठ; सर्वेन्द्रियाणां प्रसादः बुद्धेः, वायूनां च। एष प्रसादः इति कथ्यते, देहे चत्वारः—प्राणः, अपानः, समानः, उदानः, व्यानः।