लिङ्गपुराणम्

श्रुत्वा क्रोधेन यमः स्वस्य दक्षिणपादं उच्चालयन् छायां ताडयामास। तेन ताडितेना यमेन छाया दुःखिता अभवत्। तदा छायया शप्तः यमस्य एकः पादः पयःरक्तपूरितः कृमिसमूहैः आकुलः अभवत्। ततः स यमः गोकर्णं गतवान्, वायुभक्षः उपवासं कृत्वा, महादेवं दशसहस्रसंवत्सराणि पूजयामास। भवस्य प्रसादेन सः लोकपालत्वं, पितृपतित्वं, शापमोचनं च प्राप्तवान्। एषः देवदेवस्य त्रिशूलधारिणः प्रभावात् अभवत्। पूर्वं भान्वः निष्कलुषपत्नी तस्य दीप्तिं सहितुं न अशकत्। तस्मात् त्वष्टुः कन्या स्वदेहात् छायां नाम सृष्टवती। सा धर्मज्ञा अश्व्याकारं धृत्वा तपः अचरत्। कालपरिश्रमाभ्यां छायापतिः सविता छायां वडवा नाम्नि अश्वरूपं गृहीत्वा उपययौ। ततः वडवा त्वष्टुः दुहिता सवितुः सुतौ अश्विनौ, देवेषु श्रेष्ठवैद्यौ, अपद्यत। अनन्तरं सविता, महात्मना संज्ञापित्रा चिन्हितः, विष्णोः तीक्ष्णचक्रस्य कारणभूतः अभवत्, यत् सूर्यमण्डलात् उत्पन्नम्। तदा भगवाँस् त्वष्टा रुद्रस्य प्रसादेन मुख्यं दिव्यास्त्रं सुदर्शनं शुभं निर्मितवान्। तत् चक्रं भगवतः कृष्णस्य हस्ते अग्निवत् प्रज्वलमानम् अभवत्। मनोः प्रथमा अपत्ये नव सुताः तस्य समाना अभवन्—इक्ष्वाकुः, नभगः, धृष्णुः, शर्यातिः, नरीष्यन्तः, नभागः, अरिष्टः, करूषः, पृषध्रः च। तेषां ज्येष्ठा इला नाम कन्या, पूर्वं पुरुषत्वं प्राप्तवती, सुद्युम्नः इति ख्यातिं प्राप्तवती, मित्रवरुणयोः प्रसादेन। पुनः, सुद्युम्नः, मनोः सुतः, शिवाज्ञया वनं प्राप्त्वा स्त्रीत्वं प्राप्तवान्, सोमवंशविस्ताराय। इक्ष्वाकोः अश्वमेधकाले इला किंपुरुषत्वं प्राप्तवती; तस्मिन्नेव अवस्थायां सा सुद्युम्नः अपि अभवत्। एकमासं वीर्यवान् पुरुषः, अपरमासं पुनः स्त्री अभवत्। इला सोमपुत्रस्य बुधस्य गृहे वसति स्म। बुधं उपेत्य सा संयोगं कृत्वा सोमपुत्रात् ऐलः पुरूरवाः जातः। सः पुरूरवाः शिवभक्तः, सोमवंशेषु श्रेष्ठः, महाबलवान्। ततः इक्ष्वाकुवंशस्य विस्तारं अहं पश्चात् कथयिष्यामि। सुद्युम्नस्य त्रीन् पुत्रान्—उत्कलम्, गायम्, विनताश्वं च—स्मरन्ति। उत्कलस्य उत्कलदेशः, विनताश्वस्य पश्चिमदेशः, गायस्य पुरी गायाख्या रम्या अभवत्। तत्र देवसभा, पितृणां च स्थिरं निवासस्थानम्। इक्ष्वाकोः ज्येष्ठपुत्रः मध्यदेशं प्राप्तवान्। सुद्युम्नस्य कन्याभावात् सः भागं न लब्धवान्; वसिष्ठस्य वचनेन प्रतिष्टानायां प्रतिष्ठितवान्। प्रतिष्टा धर्मात्मनः सुद्युम्नस्य राज्यं आसीत्। सः राज्यं पुरूरवसे दत्त्वा तं ख्यातिं प्राप्तवान्। इक्ष्वाकोः अन्यः पुत्रः मानवेयः, स्त्रीपुरुषलक्षणयुक्तः, विकुक्षिः नाम वीर्यवान् धर्मात्मा अभवत्। सः शतपुत्रेषु ज्येष्ठः, तस्य पञ्चदश पुत्राः आसन्; तेषां ज्येष्ठः ककुत्स्थः, तस्मात् सुयोधनः। ततः पृथुः, ऋषिष्रेष्ठः, तदनन्तरं राजा विश्वकः; विश्वकात् आर्द्रकः, तस्य यवनाश्वः पुत्रः। यवनाश्वात् शाबस्तिः, तेजस्वी, ततः वंशकः जातः; तेन शाबस्तयः गौडदेशे प्रतिष्ठिताः। वंशात् बृहदश्वः, तस्य कुवलाश्वः; सः धुंधुं हत्वा धुंधुमारः इति ख्यातिं प्राप्तवान्। धुंधुमारस्य त्रीन् पुत्रान् त्रैलोक्यविख्यातान्—दृढाश्वं, चण्डाश्वं, कपिलाश्वं च—स्मरन्ति। दृढाश्वात् प्रमोदः, तस्य हर्यश्वः, तस्मात् निकुम्भः, सः संहताश्वः। ततः कृशाश्वः, रणाश्वः च, तयोः रणाश्वस्य यवनाश्वः, तस्य मान्धातृः। मान्धातुः पुत्राः—पुरुकुत्सः, अम्बरीषः, मुचुकुन्दः—त्रयः त्रैलोक्यविख्याताः। अम्बरीषस्य उत्तरः यवनाश्वः, तस्मात् हरितः, तस्मात् हरिताः जाताः। एते अङ्गिरसवंशोद्भवाः सन्तः क्षत्रियत्वं प्राप्नुवन्। पुरुकुत्सस्य पुत्रः त्रसद्दस्युः, यः ख्यातिमान्। नर्मदातटे तस्य पुत्रः सम्भूतिः, तस्य विष्णुवृद्धः, तस्मात् विष्णुवृद्धाः। एते अपि अङ्गिरसवंश्या क्षत्रियत्वं प्राप्नुवन्। सम्भूतिः अन्यं पुत्रं अनरण्यं उत्पादितवान्। तं त्रैलोक्यविजयी रावणः हत्वा; अनरण्यस्य पुत्रः बृहदश्वः, तस्य पुत्रः हर्यश्वः। हर्यश्वात् दृषद्वत्याम् राजा वसुमानाः जातः; तस्य पुत्रः त्रिधन्वा, दिव्यप्रेरितः। सः तण्डिनः ब्रह्मपुत्रस्य शिष्यत्वेन, तस्य आज्ञया, सहस्राश्वमेधफलं प्राप्तवान्। एवं श्रीमद्वंशकथा पावन्या प्रवहति।