लिङ्गपुराणम्

यत् पुलस्त्येन तवोक्तं तद् अवश्यम् घटिष्यते। ततः तस्य पुलस्त्यस्य च वसिष्ठस्य महात्मनः मध्ये, तयोः अनुग्रहात् पराशरः वैष्णवपुराणं निर्मम्य, षड्विधं ज्ञानसमूहं सर्वार्थसिद्धिम् अकरोत्। तत् पुराणं षट्सहस्रश्लोकयुक्तम् वेदार्थसम्बद्धम् चतुर्थं पुराणानां मध्ये तिष्ठति, संग्रहेषु दीप्तिम् आवहति। एवं वसिष्ठानां सर्वप्रभवम् शक्तिपुत्रस्य महात्मनः महत्त्वं च संक्षेपेण तुभ्यं निगदितम्, मुने श्रेष्ठ। ततः, हे रोमहरषण, कुलविदां श्रेष्ठ, सूर्यवंशचन्द्रवंशयोः संक्षेपेण उत्पत्तिं वदितुम् अर्हसि। आदित्यः कश्यपात् अदित्या जाता, द्विजश्रेष्ठाः। तस्य आदित्यस्य त्रयो भार्याः, ततोऽन्यापि। संज्ञा, राज्ञी, प्रभा, छाया—एतेषां नामानि। तेषां पुत्रान् कथयिष्यामि। तवष्टुः कन्या संज्ञा सूर्यस्य पुत्रं मनुम् उत्तमं ससूत्। यमं च यमुनां च तथा रेवतीं राज्ञीं अपि ससूत्। प्रभा आदित्याद् प्रभातं ससूत्। संज्ञा छायां स्वस्थाने न्ययोजयत्। छाया भास्करात् सावर्णिं ससूत्, द्विजश्रेष्ठाः। ततः क्रमशः शनिं, तपतीं, विष्टिं च ससूत्। तदा छाया स्वपुत्रेषु मनुष्या अधिकं स्नेहं दर्शयामास। पूर्वः मनुः न अवगच्छत्, किन्तु यमः क्रोधाविष्टः— सः क्रुद्धः दक्षिणपादं उद्धृत्य छायां ताडितवान्। तेन ताडिता छाया दुःखिता अभवत्। छायायाः शापेन यमस्य पादः एकः दुःस्थितः अभवत्—पूयशोणितपूर्णः, कृमिसंघैः आकुलः। यमः ततः गोकर्णं गतः, उपवासं वायुभोजनं च कृत्वा, महादेवम् अर्चितवान् दशसहस्रवर्षाणि। भवस्य कृपया सः लोकपालत्वं, पितृपतित्वं, शापमुक्तिं च प्राप्तवान्। एतत् देवदेवस्य त्रिशूलधारिणः प्रभावेन प्राप्तम्। पूर्वं भानु-पत्नी दोषरहिताः सूर्यस्य तीव्रदीप्तिं सोढुं न शशकुः। तस्मात् तवष्टुः कन्या स्वदेहात् छायां निर्माय, अश्वस्य रूपं धृत्वा, तपः अचरत्। कालप्रयत्नाभ्यां सूर्यः छायां, वडवां नाम, अश्वरूपं धृत्वा उपगच्छत्। ततः वडवा तवष्टुः कन्या सूर्याद् द्वौ अश्विनौ ससूत्, देवेषु श्रेष्ठौ वैद्यौ। अनन्तरं सूर्यः, महात्मना तवष्टृपितृणा अंकितः, विष्णोः तीक्ष्णं चक्रं सूर्यमण्डलात् उत्पन्नम् अभवत्। तवष्टा भगवतः रुद्रस्य प्रसादेन प्रधानं दिव्यं अस्त्रं—सुदर्शनं—शुभं निर्मितवान्। भगवतः कृष्णः तद् चक्रं प्रलयाग्निसदृशं प्राप्तवान्। मनुना प्रथमाः नव पुत्राः समाना जाताः—इक्ष्वाकुः, नभगः, धृष्णुः, शर्यातिः, नरिष्यन्तः, नभागः, अरिष्टः, करूषः, पृषध्रः। इला ज्येष्ठा श्रेष्ठा पूर्वं पुरुषत्वं प्राप्तवती। सा मित्रवरुणयोः प्रसादेन सुध्युम्नः नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्। पुनः, सुध्युम्नः, मनोः पुत्रः, शिवस्य आज्ञया स्त्री अभवत्, चन्द्रवंशस्य प्रवृत्त्यर्थम्। इक्ष्वाकुना अश्वमेधेन इला किम्पुरुषत्वं प्राप्तवती; तस्मिन् अवस्थायाम् अपि सुध्युम्ना इति प्रसिद्धा। एकमासं वीरः पुरुषः, अन्यमासं पुनः स्त्री अभवत्। इला बुधस्य, सोमपुत्रस्य, गृहे निवसति। बुधं उपगम्य, संयोगं कृत्वा, बुधात् सोमपुत्रात् ऐलः पुरूरवाः जातः। पुरूरवाः शिवभक्तः, चन्द्रवंशे श्रेष्ठः, महाबलः। इक्ष्वाकुवंशस्य विस्तारं पश्चात् वक्ष्यामि। सुध्युम्नस्य त्रयः पुत्राः—उत्कलः, गयः, विनताश्वः। उत्कलस्य उत्कले देशः; विनताश्वस्य पश्चिमदेशः; गयस्य गयापुरी रम्या। तस्मिन नगरे देवसंघः पितृस्थानं च नित्यं। इक्ष्वाकुज्येष्ठः मध्यदेशं प्राप्तवान्। सुध्युम्नस्य कन्या नास्ति, अतः भागं न प्राप्तवान्; किन्तु वसिष्ठस्य वचनेन सः प्रतिष्ठाने स्थितवान्। प्रतिष्ठा धर्मात्मनः सुध्युम्नस्य राज्यं अभवत्। राज्यं प्राप्त्वा पुरूरवसे दत्तवान्, सः महाकीर्तिम् प्राप्तवान्। इक्ष्वाकुतः मानवेयः, स्त्रीपुरुषलक्षणयुक्तः, विकुक्षी नाम वीरः धर्मात्मा पुत्रः जातः। सः शतपुत्रेषु ज्येष्ठः, तस्य पुत्राः पञ्चदश। तेषु ज्येष्ठः ककुत्स्थः, ककुत्स्थात् सुयोधनः। ततः पृथुः ऋषिश्रेष्ठः, तद्वत् विश्वकः राजा; विश्वकात् आर्द्रकः, तस्य पुत्रः युवनाश्वः। शाबस्तिः महातेजाः, ततः वंशकः जातः; वंशेन गौडे शाबस्तयः स्थापिताः। वंशात् बृहदश्वः, तस्य पुत्रः कुवलाश्वः; धुंधुं महाबलम् हत्वा धुंधुमारः नाम प्राप्तवान्। धुंधुमारस्य त्रयः पुत्राः त्रैलोक्यविख्याताः—दृढाश्वः, चण्डाश्वः, कपिलाश्वः—एते स्मृताः।