लिङ्गपुराणम्

प्रियंवदया वसिष्ठेन पराशराय स्नेहपूर्वकं कथितम्—"कः केन हन्यते, वत्स? स्वकर्मफलभोग एव हि सर्वजनानां नियतिर्भवति। स्वीयैः सञ्चितैः कर्मभिः मानवाः महान् दुःखभागिनः स्युः। क्रोधः खलु यशः तपश्च नाशयति, इति श्रूयते। निष्प्रपत्तिकान् राक्षसान् दग्ध्वा पर्याप्तं, तेषां दाहेन किम्? सन्तः क्षमायाः सारभूताः, तस्मात् यज्ञं त्यज।" एवं वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा शक्तिपुत्रः पराशरः तद्वाक्यगौरवात् त्वरया स्वयज्ञं संन्यस्य, वसिष्ठं प्रीतमनासं चकार। तस्मिन्नेव काले ब्रह्मपुत्रः पुलस्त्यः यज्ञस्थले समुपस्थितः। वसिष्ठेन स सत्कार्य जलं दत्तम्, पुलस्त्यः च आसनं स्वीकृतवान्। ततः स महर्षिः पुलस्त्यः पराशरं विनीतमुपस्थितं सम्बोधितवान्—"गुरुवचनेन त्वं घोरवैरसमये अपि क्षमां शरणं गतः। अतः सर्वशास्त्रविज्ञानं ते भविष्यति, मम वंशेऽपि कदापि छेदो न भविष्यति, क्रोधेनापि नाशो न स्यात्।" "तस्मात्, वत्स, त्वं पुराणसंहिताकर्ता भविष्यसि, एष ते मया परमो वरः दत्तः। देवतानां परमार्थं कर्मणि प्रवृत्तोऽपि निवृत्तो वा यथार्थतया वेत्स्यसि, यतः तव मनः कर्मसु विशुद्धम्। मदीयया कृपया ते विज्ञानं संशयरहितं भविष्यति।" एवमुक्ते वसिष्ठः पुनः उवाच—"पुलस्त्येन यत् उक्तं, तदवश्यमेव सिद्ध्यति।" तयोः पुलस्त्यवसिष्ठयोः प्रसादेन पराशरः षड्विधज्ञानमयं विष्णुपुराणं समरचयत्, यः वेदार्थयुक्तः षट्सहस्रश्लोकोऽयं चतुर्थः पुराणसमूहेषु प्रथितः। एवं सकलवसिष्ठोत्पत्तिं शक्तिपुत्रस्य च महिमानं संक्षेपेणोक्तवानस्मि। हे रोमहरषण, वंशविदां श्रेष्ठ, अधुना सूर्यवंशचन्द्रवंशयोः संक्षिप्तं वर्णयिष्यामि। अदित्या कश्यपाज्जातः पुत्रः आदित्यः। तस्य आदित्यस्य त्रयः पत्न्यः आसन्, चतुर्थी च। ताः संज्ञा, राज्ञी, प्रभा, छाया इति नामानि। तेषां पुत्रान् वक्ष्यामि। तत्र संज्ञा त्वष्टुः दुहिता सूर्यस्य मनुं श्रेष्ठं अजायत्। सा यमं यमुनां च, रेवतीं च राज्ञीं अपि अजनि। प्रभा आदित्यस्य प्रभातं प्रसूता, संज्ञा छायां स्वस्थानि स्थापयामास। छाया भास्करात् सावर्यिं अजनि, ततः शनिं, तपतीं, विष्टिं च क्रमशः प्रसूता। तदा छाया स्वसुतान् मन्वादिभ्यः अधिकं स्नेहं प्रादर्शयत्। मनुः तदनवधार्य, यमस्तु कोपवशात् दाक्षिण्यं पादमुत्क्षिप्य छायां ताडितवान्। तया छयया शप्तः यमस्य पादः कृमिरुधिरपूरितः, पूययुक्तः अभवत्। यमः तदा गोकर्णं गत्वा दीर्घकालं वायुभक्षः महादेवं तपसा तुष्टाव। भवस्य कृपया स लोकपालपदं, पितृपतित्वं, शापमोचनं च प्राप। एषः देवदेवस्य त्रिशूलिनः प्रभावात् अभवत्। पूर्वं भानुपत्नी तेजसा सहनं न शशाक। अतः त्वष्टृदुहिता स्वदेहात् छायारूपिणीं काञ्चनां ससर्ज। सा अश्व्याकारिणी तपश्चर्याम् अकरोत्। कालक्रमेण सूर्यः छायायाः समीपं गतवान्, स एव वडवां अश्वरूपिणीं समुपेत्य। वडवा त्वष्टृदुहिता सूर्यस्य अश्विनौ, देववैद्यौ, प्रसूता। अनन्तरं सूर्यः त्वष्टुः महात्मनः संज्ञापितः, विष्णोः चक्रस्य उत्पत्तिस्थानं जातः। तदा त्वष्टा रुद्रस्य प्रसादेन सुदर्शनं दिव्यं शस्त्रं निर्ममे। तत् चक्रं कृष्णेन लब्धम्, यत् प्रलयाग्निसदृशं दीप्तिमद् अभवत्। मनुना प्रथमजाः नव पुत्राः आसन्—इक्ष्वाकुः, नाभागः, धृष्णुः, शर्यातिः, नरिष्यन्तः, नाभागः, अरिष्टः, करूषः, पृषध्रः। एते मनोः नव पुत्राः स्मृताः। ज्येष्ठा इला स्त्री सती पूर्वं सुद्युम्नः अभवत्, मित्रावरुणयोः प्रसादात्। पुनः सुद्युम्नः शिवाज्ञया स्त्रीत्वं प्राप्तवान्, चन्द्रवंशविस्ताराय। इक्ष्वाकुणा अश्वमेधेन इला किंपुरुषत्वं प्राप्तवती, सा सुद्युम्ना अपि अभवत्। मासमेकं वीर्यवान्पुरुषः, मासमेकं स्त्री, इला बुधगृहवासिनी अभवत्। बुधपुत्रस्य सोमस्य संसर्गं गत्वा, तस्मात् ऐलः पुरूरवा अजायत। स पुरूरवाः शिवभक्तः, सोमवंशश्रेष्ठः, महाबलः। इक्ष्वाकुवंशविस्तारं पश्चात् कथयिष्यामि। सुद्युम्नस्य त्रयः पुत्राः—उत्कलः, गयः, विनताश्वः इति, हे द्विजोत्तम। एवं सूर्यवंशचन्द्रवंशयोः उत्पत्तिं, मनोः पुत्रानां वृत्तान्तं, वसिष्ठवंशस्य च माहात्म्यं संक्षिप्त्य निवेदितम्।